La Divina Comèdia: Infièr / (Dante's Inferno)
Date: 2005-07-03T00:00:00+00:00
Keywords: Hell -- Poetry

The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Infièr

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

*** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook. Details Below. ***

*** Please follow the copyright guidelines in this file. ***

Title: La Divina Comèdia: Infièr

Author: Dante Alighieri

Translator: Ermes Culos

Release date: July 3, 2005 [eBook #16187]
Most recently updated: May 28, 2019

Language: Friulian

Credits: Produced by Al Haines

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMÈDIA: INFIÈR ***

LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

CONTENTS

DANTES COMEDY IN FRIULIAN

Translators note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul

INFIÈR

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèin

Cjànt Dodicèin

Cjànt Tredicèin

Cjànt Cuatordicèin

Cjànt Cuindicèin

Cjànt Sedicèin

Cjànt Diisietèin

Cjànt Dicjotèin

Cjànt Dicjanovèin

Cjànt Vincjèin

Cjànt Vincjunèin

Cjànt Vincjaduèin

Cjànt Vincjatreèin

Cjànt Vincjacuatrèin

Cjànt Vincjasincuèin

Cjànt Vincjasejèin

Cjànt Vincjasietèin

Cjànt Vincjotèin

Cjànt Vincjanovèin

Cjànt Trentèin

Cjànt Trentunèin

Cjànt Trentaduèin

Cjànt Trentatreèin[209]

Cjànt Trentacuatrèin

FOOTNOTES

DANTES COMEDY IN FRIULIAN

Translators note

Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. Whats Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old Saxon language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasantsyou know, the lower sortwent on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them. Notheir masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli. Italian has beenand continues to bethe educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking Friulan in a public, polite setting, would give away your peasant origin, and that wouldnt do. But lets not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the classical Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulianthe lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolinis Casarsacope with the supreme sophistication of Dantes language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dantes muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul

Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis raòns. Ta li mès ùltimis vìitis a San Zuan iai notàt che i zòvins a no ùin cuai maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuai sempri a si esprìmin in taliànencja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta uansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuai sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul riultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curioitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca uàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la preervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incurioarà a lei Danteca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà traduuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé chi saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis traduùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjaarsacal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par tradui Dante a no mi ocorarès altra raòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paeùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèa di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt uà il furlàn coma il so dolce stil novo invensi dal toscànche lì a è stada na roba ca mia incurioìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj uàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è uàt par indicà la sìlaba ca risèif l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par eempli nòta e notà. Par raòns di semplicitàt a no sòn uàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cau di nòta e notà, la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è uada par indicà il sun da la j in peràulis coma jò e cjàa. 2. La z a è sempri dolsa, coma ta li peràulis zìn e zìmul. 3. La s a è cuai sempri dura, coma in ta li peràulis stala, strapàs e mestri. Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par eempli sdrondenà, sbati, e slungjà. Cuant che la s in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic ?, coma in ta scju eèmplis chì: caua, muliìn, Cjaarsa. 4. La c o la g seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la c o a la g il sun mol coma ta li peràulis dincj e grancj o pùr dongja e stangja. 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la c dura e la q.Eigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra lùltima e basta), càus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al ua cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mia tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mia pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjaarsa, iai uàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardià la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.

INFIÈR

Cjànt Prin

A metàt strada dal nustri lambicà
mi soj cjatàt in ta un bosc cussì1 scur
chel troj just i no podevi pì cjatà.

A contalu di nòuf a è pròpit dur:
stu post salvadi al sgrifava par dut
che al pensàighi al fà di nòuf timòur!

Che colp amàr! Murì al era puc pì brut!
Ma par tratà dal ben chi vevi cjatàt
i parlarài dal altri chi vevi jodùt.

I no saj pròpit coma chi eri entràt:
cul grant sùn chen chel momènt i vevi,
la strada justa i vevi bandonàt.

Necuàrt chen riva in sù i zevi
pròpit là ca finiva la valada
se tremarolan tal còu chi sintevi

in alt jodùt i vevi la so spalada
vistida belzà dai ràis dal planeta
cal mena i àltris dres pa la so strada.

Mancu poura aloramaladeta
sintùt i vevi che'n tal còu a lunc duràt
mi veva'n che nòt di dolòu, puareta.

E coma chèl che cuj so sfuàrs da mat
al è rivàt da londa a la riva
al vuarda di nòuf il perìcul scjampàt,

cussì jo cu la mìns ca mi buliva
voltàt davòu mi eri a vuardà il pàs
che maj, ma maj, lasàt al à zent viva.

Dopo èsimi ripoàt dal strapàs
mi eri metùt a zìn sù pa la riva,
faìnt chel piè fer sempril fòs il pì bas.

Jòt tu, in ta la culìna, viva,
na lins tant svelta e lieruta
cu na pièl macjada ca la vistiva

davànt di me dut taun colp si buta
e tant intrìc a mi dà, sta trapela
che'n davòu e tant mi poca la trojuta!

In ta sta matìna amondi biela
al zeva sùl soreli cun che stèlis
che cun luj a èrin cuant chel amòu divìn al veva

par prin movùt dùtis che ròbis bièlis;
cussì che i vevi raòn di sperà
da la linsa dal pèl pituràt e lìs

cul timp el dòls da la stagjòn cal era;
ma ben i no savèis se poura che fàt
mi veva'l jodi un leòn che da la siera

ben cuntra di me si veva slancjàt
cul cjavòn alt e na fàn rabiòa
che laria stesa, po, a veva tremàt.

E na lupa par sigùr bramoa
par via da la so gran magresa
a cuj volèvia fàighila peloa?

a mi a mi era di tanta gravesa
cul teròu cal vegneva fòu dai so vuj
che vìa luj il sperà da laltesa!

E coma chèl che da fà si dà doma par luj,
cuant cal riva il momènt cal pièrt su dut
al stenta alòr di cròdighi ai so puòrs vuj;

cussì i eri restàt jòn ta chel trojùt
parsè chel nemàl mi pocava sensa pàs
fin là che d'jodi'l soreli i no vevi pì podùt.

Intànt chi mi ruvinavi là a bàs
davànt daj vuj no mi èria capitàt
chèl che scoltàt puc i vìn tai timps pasàs.

Cuant che davànt di me si veva mostràt
Mierere di me, ghi vevi sigàt,
se sotu tu, ombrena o omp fàt?

E luj cussì: Omp no; omp i soj zà stàt,
e i mès a èrin dùcjus doj lombàrs;
tant il un2 che l altri bon mantovànl è stàt.

Nasùt sub Julio, encja se un puc tars,
vivùt i'ai a Roma sot il bon Augùst
tal timp dai dìus dal dut fals e buiàrs.

I soj stàt poèta e cjantàt i'ai dal just
fi dAnchie, vegnùt uchì da Troja,
dopchel Iliòn bruà jodùt oh al veva cun disgust.

Ma tu, di vignì chì parsèi àtu voja?
Parsèi no scjàlitu la culinuta
che di dut sè ca è di bon ninvoja?

Sotu tu chel Virgìlio, font maj suta,
che dal bièl parlà maj no ti sòs sidìn?
ghi vevi rispundùt cun la front basuta.

O! dai altri poètas onòu e rimpìn,
i speri cal zòvil grant lei e amòu
ca mian fàt zìn sercia dal to lumìn.

Ti sòs tu il me mestri e autòu;
chèl ti sòs che da chèl iai cjòlt
il stil bièl che cussì tant mia fàt onòu.

Jòt che lupa che fàt fà mia un ziravòlt:
liberèimi di ic, tu chi ti sàs tant,
che ic cussì tant lasàt mi'a stravòlt.

Cambia strada prima da zì ndavànt,
al veva dita, vìnt jodùt li me làgrimis,
se stu brut bosc ti vùs lasà scjampànt,

che la bèstia che par chè ti plànzis
a no lasa nisùn pasà par sta via.
A lu copa e bastacussì a lu mpedìs.

A è tant colma di cativèria
che maj vuèita a no è di brama
sempri a si stonfarès, sta bruta tròja!

Cun tancju nemaj a fà da putana
e pì ncjamò a saràn fin chel Veltri3
a la farà ben crepà, sta rufiana.

Chistu nol mangiarà nè cjera nè peltri,
ma cognosensa, amòu e gran virtùt,
e luj al vivarà tra feltri e feltri.

Sta puora Italia a varà alòr salùt
che par chè a è muarta la Camiluta
ferida cun Euriàl, Turn e Niùt.

Chistu a la scorsarà da cjaa e viluta,
fin ca la varàn tal Infièr ributada,
ndà chenradiada è linvìdia bruta.

Jò pal to ben i ghi lai zà pensada;
tenti davòu di me; stami visìn;
i zarìn fòu di chì par leterna strada,

indulà che i disperàs a sìghin,
e si lamèntin li ànimis vècis
che dùtis la seconda muàrt a bràmin;

t jodaràs, po, chès ca sòn contèntis
tal gran fòuc, parsè ca spèrin di zì lì,
un bièl dì, fra li ànimis beàdis.

Dopo, se cun lòu i ti volaràs zì,
ti zaràs cun ànima ben pì degna:
e cun ic ti lasarài al me partì;

chel imperatòu che lasù al regna
par chjòi soj stàt ribèl al so alt comànt,
par chel post, jòt, a mi stima ànima ndegna.

Chìl stà chèl che di dùt al è comandànt,
chì al è il so post e la so sitàt:
beàt chèl che chì al clàma ndavànt!

Ti implori di nòuf, poeta laudàt,
par chel diu che tu no tiàs cognosùt,
fàn mòut chi scjampi stu mal disgrasiàt,

mènimin ta chel post chi tias jodùt,
chi vuej jodi la puarta di San Pièri
e chej chal jodi a tiàn tant displaùt.

Movùt si veva, e jò stàt dongja ghi'eri.

Cjànt Secònt

Il dì al steva finìnt, el imbrunì
al cioleva i nemaj ca sòn in cjera
da li fadìis sos, e doma jò uchì

mi preparavi par scombati che guera
tant dal cjaminà e pì da la pietàt
che'n dut jodi i faraj comca era.

Judàimi, Mùis; e Nzèn4, tenti alsàt.
O mìns che scrìt ti'as chel chiài jodùt,
jodi uchì si farà la to nobilitàt.

I ài tacàt: Poèta, vuàrdimi dùt,
jòt se di virtùt in dai asaj, e còu,
prin di vèimin tal pas pì alt metùt.

Tu ti dìs che di Silvio il genitòu,5
encjamò corutìbil, al imortàl
sècul zùt al è, cun cjàr e pièl par fòu.

Però, sel aversari di ogni màl
stàt bon cun luj al è pensànt al alt efièt
che da luj vegnùt al sarès, e'l cuj e'l cual,

no ghi par un gran màl al omp di intelèt,
che luj al era di Roma e dal impèr
dal grant empìreo par pari elèt:

e chè, po, a volej dii dut il vèr,
stabilid'a è stada coma il post sant
ndà cal vìf il sucesòu dal grant Pièr.

Par chist andada che tu ti ghi dàs vànt,
al veva cjatàt fòu ròbis che a vinsi judàt
lu vèvin, fin pal Papa, pìndavànt;

il Vas6 delesiòn si era pur inoltràt
par partàighi cunfuàrt a chej puòrs fedej
che di podej salvasi a vèvin speràt.

Ma jò parsèi vègniu? Non dee di miej?
I no soj jò Enèa, e nència Pauli;
ca cròdin chi lu mèriti, a'n d'ee, po, di chej?

A è par chistu che se jòi mi lasi zì lì
dal dut mat i pòl vignì considerát:
tu chi ti sàs, dìs tu, ch'i no rivi jò fin lì.

E coma chèl che pì nol vòu il bramàt,
e nòuf pensèis a ghi càmbin propòit,
che sè che prin al era, dut al è cambiàt;

cussì iài fàt jòn ta chel post scurìt,
parsè che'n tal pensej bandonàt i'ai l'imprea,
che pròpit bruta a mi'era dal prinsìpit.

Se jò i ài ben capìt la to intea,
rispundùt mi à la bun ombrena,
ti sòs un bièl puc pauròus, no zova scua;

e sta poura tanti vòltis il omp a frena
e ghimpedìs di creà ròbis bièlis;
cussì a fàn li bèstis cuant ca àn ombrena.

Par che da stu timòu lìbar ti sèdis,
i diarài di te dut chèl chi saj
da cuant ch'i'ai par prin jodùt i to pensèis.

Lì i'eri cun chej che pìn alt no zaràn maj,
e una, beàda fra li beàdis,
clamàt mi'a, e jò dìt ghi'ai, Dìmi, daj.

Ghi luèvin i vuj pì da li stèlis,
e scuminsiàt a veva, dolsa e buna,
cun vòus da ànzuln ta li peràulis:

O tu buna ànima mantovana,
famoa encjamòn tal mont e'n sù,
e fin chel mont al dura e si lontana,

il me bon compaj, e no par cau,
n ta chel rivòn deèrt tant al èmpedìt
dal cjaminà che dal timòu al vòu zì jù.

Poura i'ai cal sedi cussìnsiminìt
chjò tars al judalu mi sedi levada,
coma ch'i ài di luj lasù capìt.

Adès mòviti: cun peràula ornada
e cun sè che pì a zova par tègnilu sù,
jùdilu, chjò mi sìnti consolada.

Beatrìs jò i soj, chi ti prej da ca sù;
i vèn dal post ndulà chi vorès tornà;
parlà mi fàl amòu cal è pin sù.

Cuant chi torni cul me signòu a tabajà,
di te i mi lodaraj tant spès cun luj.
Taùt a veva: e pront jò a favelà.

O fiòla di virtùt, unica par cuj
la nùstra rasa ancolma pì di dùt
chel cjèl che tant mancu grancj al à i sìrcui.

Tant mi plàs il òrdin chi ài risevùt,
chel ubidì, se belzàl fòs, al sarès tàrs:
dìs pur il to volej; al sarà sintùt.

Ma dìmi parsè che riguàrt no tias cuj muàrs
di vignì ca jùn tal scur di stu centri
da chel grant post, ndulà che di tornà ti àrs.

Volìnt tu cul savej zì tant in dentri,
i ti dìs sùbit, ghi veva rispundùt,
parsè chi noai poura di stu post chi èntri.

Si à di tèmi doma di chèl, di dut
chèl, cal podarès a àltris fàighi mal;
daltri no, ca nocòr cal sedi temùt.

Jòi soj fata, par gràsia di Diu, tal,
che tocjada i no vèn da la vustra mièria,
e par chèl stu grant fòuc no mi è letàl.

Fèmina gentìl7 a stà lasùn pensej e sèria
par chistimpedimìnt che par me ti vàs,
che dal judii ver lasù cori no si pòl via.

Chìsta a ghia fàt sen a Lùsia8, pìn bàs
e ghia dita: Al à di tel to fedèl
amondi biugna; chistu adès ti lu sàs.

Lùsia, che cuntra a è di ogni crudèl,
vegnuda a è li ndulà chieri jò,
beàda, sintada cun lantìca Rachèl.

Dìt a veva: Beatrìs, lode di Dio,
no jùditu chèl che tant ben ti à volùt,
che par te al bas e volgàr ghi à dìt adìo?

No sìntitu il so planzi penòus e crut?
No jòditu la muàrt chal stà combatìnt
ta che curìnt chel mar nol à maj vinsùt?

Tal mont cussì svelta no è maj stada zènt
a fàl so còmut o di vej un so perìcul scjampàt,
coma me, che dopo un momènt

i soj vegnuda jù dal me post beàt,
fidada duta dal to onèst parlà
cal onora te e chej cal àn scoltàt.

Dopo di vèjmi fàt dut stu raonà,
sia voltàt cuj vuj luìns di làgrimis,
chè sensa tontonà svèlt mi soj movùt

ei soj vegnùt da te, lì chi ti èris;
scorsà fàt i vevi che troja chi ti vèvis temùt,
che sbrisà fàt ti veva da li rìvis jùstis.

Duncja se ee? Parsè rèstitu fer e mut?
Parsè iatu cussì tanti pòuris?
Sù, dati coragiu, no butati jù dal dut!

Vuarda che tre fèminis benedètis
a si cùrin di te lasùn tal cjeli,
el me favelà ti promèt ròbis bièlis.

Coma i florùs che di nòt il gèli
a jungriignìs, e cun la prima lus
a si vièrzin duciu dresn tal so steli;

cussì cun me, che di virtùt ieri mùs,
a colp sintùt mi eri plen di coragiu;
e dìt i'ai, comun che dùbis non dà maj vùs:

O se buna chè che judàt mi'a ca jù,
e tu pur che ubidìt tias sùbit
a sè che dìt ti à, cun tant ben di lasù!

Deideri metùt ti mi'as tal còu e spìrit,
cussì che pì ndavànt i vuej zì cun te:
tornàt i soj pròpit tal prin propòit!

Và, chun volej besòu ni unìs, te e me:
tu duce, tu maestro e tu paròn.
Cussì ghiai dita, e dopo ca sia movùt,
entràt i sojn ta chel alt e vert stradòn.

Cjànt Ters

PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA VAL DISGRASIADA,
PAR ME A SI VÀ LÀ DAL ETERNO DOLÒU,
PAR ME A SI VÀ LÀ DA LA ZENT PIERDUDA.

IL JÙST AL À MOVÙT IL ME GRANT FATÒU:
I SOJ DA LA FUARSA DIVINA STÀT FÀT,
DAL DUT SAVEJ E GRANT, E DAL PRIN AMÒU.

NUJA DAVÀNT DI ME AL È MAJ STÀT CREÀT,
FÒU CHE CHÈL CHE COMA MEL È SEMPRI CHÌ.
DUTL SPERÀ BANDONA NA VOLTA ENTRÀT.

Sti peràulis, scùris coma l imbrunì,
jodùt I vevi scrìtis insima dun puartòn;
e jò: Mestri, jùdimilis a capì.

E lùj a mi, coma un che dut al sà e benòn,
Chì a è miej bandonà ogni suspièt;
chì aè miej ca mori ogni bruta raòn.

I sìn tal post rivàs ca nol è maj cujèt.
Tjodaràs zent che di mal an dà par dut
e che pierdùt a à il ben dal intelèt.

E avìnt la so man ta la me metùt,
cun mua ridìnt, ca mia dàt cunfuàrt,
cun lujn ta li ròbis segrètis i soj zùt.

Uchì làgnis, suspìrs, e planzi fuàrt
si sintèvin ta laria sensa stèlis,
che jò dal me lagrimà mi soj necuàrt.

Lènghis divièrsis e strambolotàdis,
colps di ràbia e peràulis di dolòu,
vòus sù, vòus jù, cul sbati di mans judàdis,

a fèvin un mulinà di rumòu
cal era sempri lìn ta laria scura:
coma'l scombati di vint e savolòn, òu!

Alòr jò, pecjadòu, cun gran primura
dit i'ai: Mestri, sè ca è chi sìnt?
E cuj soni chej ca làn cussì dura?

E luj a mi: Chistu grant vilimìnt
a làn li ànimis puarètis di chej
che fàt no àn nè mal nè ben, vivìnt.

Misturàdis a sòn cun chel scjap intej
di chej anzùi ca no si sòn ribelàs,
ma nencja stàs ghi sòn a Diu fedej.

, il Alt iu à fòu butàs;
nencja dal profònt infièr no sòn volùs;
e cussì, po, nisuna gloria paj danàs.

E jò: Mestri, sè ca àn chej uchì vegnùs
che sempri si lamèntin e cussì tant fuàrt?
E luj a mi: Ti lu dìs si ti lu vùs.

A no'an chìscjus speransa da la muàrt;
la so vita svuàrba a è tant basa,
ca nvidièjn dut sè ca no ghi fà part.

Fama di lòu il mont a no ghin lasa;
tant Bontàt che Gjustìsia jù trata mal:
lasànju lì ca sòn; vuarda e pasa.

E jò, rivuardànt, jodùt iai un segnàl
che zirànt cussì tant svelt al zeva
che al jòdilu ben al pareva mal;

e davòu na fila lungial veva
di zent, che jò i no varès maj crodùt
che cussì tanta la muàrt disfada an veva.

Dopo chi vevi qualchidùn cognosùt,
necuàrt mi'eri da lombrena di chèl
che par viltàt fàt al veval grant rifiùt.9

Capìt i vevi pròpit a volu che chèl
scjap che chì i'jodevi a èrin i pauròus
rifiutàs dai amìs e dai nemìs dal cjèl.

Scjù puòrs disgrasiàs maj vivùt a vèvin;
dùcjus nùs a èrin, e becàs par dut
da èspis e da moscjòns a vegnèvin.

Rigàdis di sanc ghi vèvin li mùis rindùt;
ai so piè simplombaval pantàn di làgrimis
el vegneva da vièrs schifòus lecàt dut.

Vìnt sùbit dopo notàt altri tròis,
e zent jodùt ta la riva dun grant flun;
dìt i vevi: Mestri, aè miej chi ti còntis

cuj ca sòn chej là e parsè che ognidùn
al pàr tant pront di zì ta che altra banda:
lus an dè pucja e i non cognòs nencja un.
E luj a mi: Dut ti sarà avonda
clar cuant chi fermarìn i nustri pàs
là dal Acherònt, ta la so banda.

Alora cuj me vuj vergognòus e bàs,
temìnt chel me tabajà puc ghi plaès
finn riva dal flun dìt mi'eri: Tàs.

Aloran taun barcjòn cuj i jòdiu adès?
Un vecjàt10 dut blanc dal pelàn stravècju,
cal sigava: Guaj a vuàltris, spirs maladès!

No rivarèis maj i poscj als a jòdiu:
i vuèi menavin ta che altra riva,
ndà chen cjàlt on frèit, il scur al vèn sempri jù.

E tu chi ti sòs chì, ànima viva,
và via da scjù chì, ca sòn dùcjùs muàrs.
Ma jodùt chi no lasavi la riva,

dìt al al veva: Par altra via o puàrs
par pasà'n spiàgja ti rivaràs, no chì:
una barcjuta, jòt, ti menarà pì tars.

El me capo a luj: Caròn, stà fer lì:
al vòu cussì ndulà che dut si pòl vej
e sè ca si vòu; nòsta domandà di pì.

E èco che fers 'èrin stàs chej cragnòus pej
dal barcjadòu di che lìvida palùt,
cuj vuj coma bòris ròsis, puc biej.

Ma scju spirs, ognidùn dal dut nut,
simpalidìvin e batèvin i dincj
apena ca sintèvin il parlà crut:

a bestemàvin Diu, pari, mari e parìncj,
la zent el post el timp ei gragnej
da la so siminsae via cuj dincj.

Sul pì tars, tegnìnsi stres insièmit, chej,
frignànt fuàrt, èco ca zèvin tal salvadi rivòn
cal cjoj sù chej che di Diu no vòlin savej.

Cuj vuj in bora, chel demòni, Caròn,
a ghi fà un sen e dùcjus al cjoj sù;
par chej ca vàn plan, al è'l remo bastòn.

Coma che dautùn li fuèis a còlin jù
una dopo laltra, fin che da li bràghis
dùtis in cjera a còlin jù da la sù,

cussì a era cun che brùtis simìnsis
di Adàm, che dal rivòn si butàvin,
unauna, comchel usièl chi ti clàmis.

E jù chen ta londa scura a zèvin,
ma prima ncjamò di rivà par di là,
chì di cà àltris tàntis a vegnèvin.

Cjàrl me bon zòvin, dìt al veva'l me mestri ulà,
chej ca vàn a murìn ta lira di Diu,
dùcjus da ogni paìs a vègnin cà;

indà che prons a sòn di trapasà chel flun la jù,
spronàse coma!da la gjustìsia dalAlt;
cussì che, timòu o no, no si pòl, po, fermàju.

Par chì, maj nisùn al pasa sensa tuàrt;
però, se Caròn di te si lagna,
zà ti sàs il parsè dal so lamìnt fuàrt.

A la fin di chistu, sta scura cjampagna
tremàt a veva tant fuàrt che pal spavìnt
il sudòu la front encjamò mi bagna.

Lagrimànt a veva la cjera soflàt fuàrt un vint,
e di un un colòu ros lampà i vevi jodùt,
che cjòlt mi veva a colp ogni sintimìnt;
e jù chensiminìt a cjaf in jù i'eri zùt.

Cjànt Cuàrt

Ròt dut ta'un colp si era chel sun profònt
daun rumoràt ch'i vevi alòr sintùt,
comun cha colp sveàt al torna tal mont.

En zìru i vevi il vuli ripoàt movùt;
sù i'eri a colp levàt e'i vevi atòr vuardàt
par cognosil post ndulà chieri vegnùt.

I vevintivàt di èsimi'n tal orli cjatàt
di che valada dal buròn doloròus
che sensa fin al risèif un lamìnt scunfinàt.

Scùr e profònt al era stu buròn nulòus,
tant che par cuant chi vuardavi tal font,
nuja'i no jodevi ca nol fòs dal dut pietòus.

Adès vèn, chi zìn jùn ta stu svuàrp di mont,
tacàt al veva il poeta, palidùt:
jò prin i saraj e tu ti saràs secònt.

E jò, chel so colòu i vevi ben jodùt,
dìt ghi vevi: Comai faràju, s'i ti pènsis
che coragju tias da dami in dut?

E luj: Il grant patì di che persònis
ca sòn ca jù mi fàn tant impalidì
dal dolòu che tu poura ti lu stìmis.

Zìn, chi vìn tanta strada da fàn ta stu dì.
Cussì diìnt partìt al era e menàt
mi vevaal prin sìrcul cal mbràsa chel abìs lì.

Ta chel post chì, da chèl ch'i vèvin scoltàt,
no'l era tant il planzi ma'l suspirà
che tremàl feva dut par leternitàt.

Chistu al eraun patì sensa turtura
par cussì tàncjus di lòu da no crodi:
frùs, fèminis e òmis an dera na vura.

Il bon Mestri a mi: No vutu di
chej spìris lì chi ti conti cuj ca sòn?
Prima di zì ndavànt i vuej fati jodi

che lòu maj pecjàt no'an, ma'i mèris ca àn
no bàstin, parsè che maj noan vùt batièin,
cal parta a chel crodi cal è par te tant bon.

Vìnt lòu vivùt davànt dal Cristianèin,
Diu noan vùt ocaiòn di adorà;
e un di chìscjus i soj jò medèin.

Par difiès cussì, e no par mal operà,
i sìn pierdùs, e dom di chistu ufindùs:
che dut i deideràn, sensa nisùn sperà.

Fàt tant mal mi vèvin i pensèis apena sintùs
ma cuancju di lòu dal pì grant valòu
jodùt i vevi, e dùcjus in ta chel limbo tegnùs!

Còntimi, Mestri, còntimi, signòu,
par volej èsi sigùr (i vevi scuminsiàt)
di che buna fede ca vìns ogni eròu:

fòu da stu post chì, cal vedi meritàt
o no, no ee maj nisùn stàt beàt?
Capìt a volu il me significàt,

al veva dita: Dut nòu i eri'n ta stu stàt
cuant chjodùt i vevi un grant omp e potènt,
cun un clar sen di vitòria coronàt.11

Cun luj al era il pari da la zent,
il fi Abèl e lànima di Noè,
e di Moè, legista e ubidiènt;

il vecju Abramo e Davìt il re,
Israèl cun so pari e cuj so fioj,
e Rachèl che tant al voleva vej cun sè:

chìscjus e àltris . èrin da Luj;
e tias di savej che prima di lòu
nisùn si salvava, sa noèrin ànzui.

Al parlava mai no stèvin in davòu;
scjavasànt il bosc i paràvin via,
stu bosc plen di spìris dogni colòu.

No èrin ncjamò tant lontàns zùs vìa
dal post dal sun, cuant chiai jodùt un fòuc
chel scur di chel mont al scorsava via!

Ièrin encjamò un puc lontàns dal lòuc
ma mi veva dut taun colp parùt di jodi
se zent in gamba ca vegneva da stu lòuc.

O tu che siènsa e àrt bon ti sòs da godi,
cuj sonu chìscjus caan cussì tant rispièt?
Che coma i àltris no sòn si pòl ben crodi.

E luj: Di cussì tant onòu a sòn sogèt,
e cussì ben lasù di te a sòn tratàs,
chel cjèlju gràsia en davànt ju mèt.

Intànt na vòus sintùt i vevi uchì a bàs:
Fèjghi tant onòu a stu grant poèta:
altòrnal spirt di chèl ca ni veva uchì lasàs.

Cun la vòus adès di nòuf cujèta,
cuatri spìris jodùt i vevi vignì uchì,
cu la mua nè trista nè contenta.

Il me bon mestri tacàt al veva cussì:
Vuarda chel là, cu la spada'n ta la man,
che cjaminànt al stà davànt di chej tre lì.

Chistu al è Omero, poeta sovràn,
l altril è Oràsio, satìric, cal vèn;
Ovidiol vèn ters e par ultin Lucàn.

Però coma che ogni un al convèn
tal nòn cal à sunàt cuna vòus besola,12
a mi fàn onòu, e di stu chì a fàn ben.

Jodùt cussì i vevi duta la biela scuèla
di chel siòr cal à cussì alt il cjànt,
che pìn alt daj àltris comaquilal svuàla.

Stàs ca èrin un puc insièmit, raonànt,
vièrs me si èrin voltàs e fàt mi vèvin bon sen,
el me mestri ridùt mi veva, e tant.

Pì onòu encjamò fàt mi vèvinoh in plen!
e consideràt mi vèvin un da la so schiera,
cussì che sest i eri tra chel grant inzèn.13

Zùs cussì i èrin fin là da la lumiera,
parlànt di ròbis chel tail è bièl,
pròpit comal parlà ndulà cal era.

Rivàs i èrin al piè di un nòbil cjascjèl,
circondàt sièt vòltis da grandi mùris,
e difindùt dut atòr da un rìvul bièl14.

Chistu i vìn nu pasàt coma cjèris dùris;
cuj grancj poès i soj entràt par sièt puàrtis
ca niàn partàt ta un pràt di èrbis vèrdis.

Uchì a era plen di zent cun mùis gràvis,
che di grant autoritàt a parèvin;
tant puc a parlàvin, ma cun vòus dòlsis.

Cussì, tiràs un puc in bànda i si èrin,
in ta un post vièrt, luminòus e alt,
che jodi dùcjus cuàncjus i podèvin.

Pròpit lin davànt, in ta chel bièl vert di smàlt,
li grandi ànimis a mi vèvin mostràt,
che di vej jodùt iài ncjamò tant riguàrt.

Elèctra cun tancju compàis i vevi notàt,
che fra chej cognosùt i vevi Ètor e Enèa,
e Sear dut armàt cul vuli 'nflamàt.

Jodùt i vevi Camila e Pantasilèa
da laltra banda, e encja il re latìn
cal era lì cun so fia Lavinèa.

Jodùt i vevi il Brut, scorsadòu diTarcuìn,
Lucrèsia, Gjùlia, Màrsia e Cornèlia;
en banda, besòu, jodùt i vevi Saladìn.

Dopo chun puc alsàt i vevi li sèis par aria,
Jodùti vevi'l mèstri di chej ca sàn15
sintàt cuj grancj'da la filoofia.

Dùcjus lu mìrin, dùcjus onòu ghi fàn:
uchì jodùt pur i vevi Socrate e Plàton
che davànt daj àltris sempri visìn ghi stàn;

Democrito chel mont a cau al pòn,
Diogene, Anasagora, e Tal,
Empedocle, Eraclito e Zenòn;

E jodùt i vevi'l bon risevitòu dal cuàl
di Diòscoris i parlie pur Orfèo,
Tulio, Lino, e chel Seneca moràl;

Euclidel geometra e Tolmèo,
Ipocrate, Avicena e Galièn,
Averòis el so timòn, Aristotèo.

I no pòs jò dii di dùcjus in plen
parsè chiài encjamò tant da contà,
ei fàs, nol contà, ogni tant a vàn a sen.

Intànt, daj sèis chi èrin, in doj i sìn cà:
el duca, cal sà, mià menàt via di là,
fòu da la calma, là ca si sìnt tremà;
là che nuja, po, no si pòl pì luminà.

Cjànt Cuìnt

Cussì, zìnt jù, il prin sìrcul i vevi lasàt
e jùn tal secònt, che mancu spàsiu al à,
ma di dolòus e lamìns tant pì colmàt.

Mìnosorìbil!a si sìnt rugnà:
al vuarda li còlpisn ta chistentrada,
el lasal codòn ca si rangj a gjustisià.

I dìs che cuant che ànima mal nasuda,
a ghi vèn davànt, duta si confesa;
luj, che di pecjadòus sintìnt avonda,

a la mètn tal infièr comche ben al sà:
a si rodolèa la coda atorotòr,
secònt cuant jù ca varès da zì a stà.

Sempri tàntis di lòu a ghi stàn intòr;
unauna a vàn al so judìsi;
a dìin e jòdin, e dopo jùn tal fòr.

O, sòtu chì tal post daj dolòus tu, sì?
dìt mi veva Mìnos al vèimi ulì jodùt,
pal momènt bandonànt il so ufìsi,

Atènt dal entrà e no fidati di dut:
cròt puc a la grandesa da lentrada!

El me siòr a luj: Parsè sìghitu, brut?

Nosta mpedìl destìn da la so strada:
al à volùt cussì ndulà ca si pòl
sè ca si vòu; pì di tant no domandà.

A chistu punt il penòus lagnasi nol
àju tacàt a sìnti! Ulà i eri vegnùt
chel grant planzi pierdi mi feval contròl.

Rivàti eri ndulà chel luil era mut,
eun rugnì si sinteva da temporàl
cuant che'l mar al è da vins contràris sbatùt.

Maj si straca sta bufera infernàl,
ma i spirs a malmena e strisina,
a ju svolta e sbàt coma che fà al sàl mal.

Cuant ca rìvin davànt da la ruvina,
a sìntin tant sigà, planzi e lamìns,
e bestemà fuàrt la virtùt divina.

Capìt i vevi chea sta sorta di turmìns
danàs a èrin i pecjadòus carnaj,
chal apetìt a sotomètin la mìns.

E comche làlis a pàrtin i sturniej
fis coma nùlis cuant cal fàl grant frèit,
cussì chel vìnt i spirs mal nasùs, chej,

jù sbalotèa chì, lì, sù, jù, pròpit tant;
nisuna speransaa ghi dà maj cunfuàrt,
no di finì, ma dun sufrì mancu grant.

E coma i grù chen alt a cjàntin da muàrt,
fasìntn ta laria na riga lungja,
cussì jodùt i'ai vignì, strisinànt tuàrt,

chombrènis chel vintl partava dongja.
Par chistu dìt i vevi: Cuj sonu, Mestri,
chej che laria nera cussì tant ju stangja?

La prima di lòu che tu i tias estri
di cognosi, rispundùt mi vev'alora,
a era regina di lènghisun mostri!

Ai vìsis dal cuàrp butada, sta siora,
i plaèis libidinòus a veva fàt lècit,
par scuà chej che per chej ic a era siora.

Semiràmis a era, e dic a è stàt scrìt,
che suseguìt a veva Nino, dopo vèjlu spoàt:
a regnava cjèris chel Sultàn al à par dirìt.

Laltra a è chè ca si veva par amòu copàt,16
rompìnt fede cu la sinia dal so omp;
dopo a vèn Cleopatra, spirt mpasionàt.

E Èlina pur tjòdis, che par un omp
tant timp coròt a à; e tjòdis il grant Achìl
che finn fin par amòu al à lotàt, puòr omp.

I tjòs Paride, Tristàn, e pì di mil
òmbris mostrànt e nominànt mi'era zùt,
chamòu scurtàtl vivi ghi veva'n mòut sìmil.

Dopo che'l me bon insegnànt i vevi sintùt
nomà che siòris antìchis ei so siòrs,
e pietàt sintùt e'i sintimìns cuai pierdùt,

scuminsiàt i vevi, Poeta, dami la vòus
par parlà cun chej doj che nsièmit a vàn
e lierùs a somèin n ta stu vint estròus.

E luj a mi: Tiu jodaràs cuant ca saràn
pì visìns; alora tu tiumploraràs
pal amòu ca ju mòuf, e lòu a vegnaràn.

Alòr apena chel vint visìns ju veva menàs,

clamàs i'u vevi: O ànimis afanàdis,
parlàini pur, se à àltris no ghi displàs.

Coma colòmbis da voja clamàdis,
àlis alsàdis en tal dols nit fèrmis,
a vègnin par laria dal volej partàdis;

cussì lòu, li zens di Didòn lasàdis,
a nù vegnùdis a èrin par laria tonfa,
cussì fuàrt che stàdis a èrin d'afièt clamàdis.

O tu ànima dal cussì tant bon fà,
che viitànt ti vàs par stu vint scur
nù, chel mont tinzùt di sànc i vìn timp fà,

sel re dal universo no ni fòs dur,
di còu lu prearèsin di dati pas,
a ti chel nustri grant mal ti fàun dòu pur.

Di chèl che scoltà e che parlà vi plàs,
nui scoltarìn ei vi parlarìn a vuàltris
mentri chel vint, comcal è cal fà, al tàs.

Jò, scoltàit, i soj nasudan ta li bàndis

dongja il mar ndulà chel Po al vèn jù
par mètisìn pas cuj so tributàris.

L amòu, che tal còu bon si taca sùbit sù,
su chistu chì dal bièl aspièt si veva pojàt
e cjòlt mi'era stàt; il coma nol vòu zì jù.

L amòu chel amànt al vòu sempri riamàt,
dàt mi veva di chistu un plaej cussì fuàrt
che, coma chi tjòs, no mià ncjamò lasàt.

L amòu menàt ni veva a la stesa muàrt:
maladèt chèl che la vita nia robàt.
Sti peràulis di lòu tocjàt mi vèvin fuàrt.

Puòrànimis, i vevi pensàt, sè ca àn pasàt!
Sbasàt i vevi'l cjàf, e tegnùt tant bas,
fin chel poeta Sè atu? mi veva domandàt.

Rispundùt ghi vevi cussì: O sè sfurtunàs!
Cuancju pensèis dols, cuancju deidèris,
che menàt a àn scju chìn tal doloròus pàs!

A lòu ziràt, movùt da chisti ròbis,
tacàt i vevi: Francesca, il to sufrì grant
e lagrimà tant dòu mi fàn, tu ti lu capìs.

Ma dìmi, al timp dal dols suspirà e tant,
a sè e coma vi àja l amòu concedùt
di savej chèl chi stèvis deiderànt?

E ic a mi: Noè nuja di pì brut
chel recuardasi daj momèns pi biej
n ta la mièria; e chistul to mestri lu sà dut.

Ma se la prima radìs ti vòus savej
dal nustri amòu, se pròpit ti lu vòus,
alora planzìnt contàtilu i vuej.

I stèvin na dì leìnt chel toc gustòus
di Lanselòt el amòu cal sinteva:
besoj i èrin e par nuja sospetòus.

Pì di na volta i vuj ni voltava
chel lei, e palidùs i restàvin;
ma doma un momènt ni ruvinava.

Cuant chi leèvin comchel ridi amàt
al vegneva tant busàt da tal amànt,
chistu che di me no sia maj distacàt,

la bocjamià busàt el à tremàt tant.
Galeòt al eral lìbri el so autòu:
da chel dì leùt i no vèvin pì ndavànt.

Mentri che un daj spirs al contava di còu,
Chel altri al planzeva, cussì che di pietàt
mi soj sintùt mancjà, coma un cal mòu.
E jùi eri zùt, coma un cuàrp muàrt colàt.

Cjànt Sest

Al tornà da la mìns, che sierada siera via
pa da la grant pietàt daj doj cugnàs,
che plen lasàt mi vèvin di malincunìa,

turmìns nòufs e tancju altri spirs tormentàs
imi jòt atòr: che uchì i mi movi,
o chi mi vòlti ulà, par dut i jòt danàs.

Isojn tal ters sìrcul, ndulà chel plovi
eterno al è, maladèt, frèit e tant grèif;
chì dut al è sempril stes; maj nuja ca zovi.

Tampiesta grosa, aga sporcja, e nèif
a si discàrga in ta chistària nera
ea marsìs la cjera che dut chistu a risèif.

Cerberus, crudèl e orìbil fiera,
al zeva cainànt cu li so tre gòlis
su zent impantanada che chì a era.

Vuj nflamàs, barbòn grisignòus e grìs,
pansòn sglonf e òngulis lùngis,
al sgrifa, al spela el sventra i spìris.

La plòja ju fà sigà coma càgnis:
si ripara ognidùn'n tal altri cjantòn
e sempri si stuàrzin, chisti carògnis.

Cuant ch jodùt ni veva, Cerberus, stu vieròn,
li bòcis vierzùt al veva e li sgrìnfis mostràt;
dut il cuàrp si moveva di stu bestiòn.

Il me duca al veva li so mans sbasàt,
e cul puj plen di fangu fàt si vevandavànt
en ta li gòlis afamàdis lu veva casàt.

Coma un cjàn che bramànt al vèn bajànt
e si cujèta cuant che alc nenfra'i dincj ghi vèn metùt
e par divoralu tant da fà si dà, lotànt,

cussì a fèvin chès, dal aspièt sporc e brut,
di Cèrberus, il demòni; ogni so bajà un repetòn,
che ogni danàt sort al voleva èsi dal dut.

I zèvin su lòmbris che sbatùdis a sòn
da stu scrosòn di ploja, ei piè i pojàvin
su li vanitàs17 che vera zent no sòn.

Distiràdis par cjera dùtisa èrin,
fòu che una che svelta si veva sintàt
cuant chjodùt a veva che davànt ghi zèvin.

O tu chen ta stu infìèr ti sòs entràt,
dìt mi veva, dìs cuj chi soj, s'i ti lu sàs:
stàt ti sòs tu, prin che jòi fòs disfàt, fàt.18

E jò a ic: Il tant dolòu chi ti às,
forsi da la me mins a ti tira fòu:
i càmbius tos, purtròp, in mins no mi sòn restàs.

Ma dìmi cuj chi ti sòs che stu dolòu
ti às e chista tant granda pena
che, se no la pì granda, a fà tant dòu.

E luj a mi: La to sitàt, che tant a è plena
d invidia che zà fòu a vèn daj òrlis,
tegnùt mi veva in ta na vita serena.

Vuàltris sitadìns Cjaco i mi clamàvis:
par via di che stupida di gola
isojn ta la plòja, com'che tu ti jòdis.

E jo, puorànima, no soj besola;
sti àltris a sufrìsin il stes afàn

pa la stesa colpa, e dìt nol vev' altra peràula.

Ghi vevi rispundùt: Cjaco, il to malàn
miè peànt, e al lagrimà minvida;
ma dìmi, si ti lu sàs, a sè ca vegnaràn

ducju chej da sta sitàt dividuda;
san dè di drès; e dìmi la raòn
che di tant malvolej a è batuda.

E luj a mi: Dopo na lùngja tensiòn,
a vegnaràn al sanc, e la part salvàdia,
che altra fòu a butarà cun violensa e pasiòn.

Pìndavànt a susedarà che chista si sesti via
entri tre àis, e ca zedi a vinsi laltra
par fuarsa di chèl, po, ca la sà lungja.

Par un bièl puc i cjàfs als a tegnarà,
pocànt chej àltris amondi in jù,
coma, po, che di diplàighi a vès na vura.

Di drès a'n dè doj, ca sòn puc scoltàs sù:
supiàrbia, invìdia evarìsia sòn
li tre falìscjs che rovàns i còus ni tègnin, a nu.

Dìt alora'l veva sè che fàt mi veva compasiòn;
e jò a luj: Di pì i vuej ch'i ti minsègnis:
di pì parlà alora fami un regàl bon.

Farinàta el Teghiàl, zent chèrin dègnis,
Jàcu Rusticùs, Rigo el Moscja
e daj àltris chal ben fà sinzegnàvin19, dìs

ndulà ca sòn, che djòdiu i vuej riscjà;
che jò iai pròpit tanta voja di savej
sa sòn la sù o se l infièr ju pescja.

E luj: Lòu a sòn nenfra lànimis dal neri pintej:
divièrsis còlpis ju tira vièrs il font:
si ti vàs pin jù, ti jodaràs ben chej.

Ma cuant che lasù ti saràs in tal dols dal mont,
i speri chi ti mi metaràs in mìns di àltris:
basta; di dìiti di pì i no soj pì pront.

Da chì, di sbiègu mi deva ocjàdis;
mi sbircjava, e dopun puc al veva i vuj sbasàt,
el rest, cun che altr ànimis infangàdis.

El duca a mi: Pì nol vegnarà sveàt
fòu che dal sun da langèlica tromba,
cuant ca vegnarà la nemiga potestàt:

ognùn al riodarà la so puora tomba,
sùl cjolarà la so cjàr e figura,
el sintarà chèl che sempril rimbomba.

Scjavasàt i vèvin sta sporcja mistura
di ombrènis e plòja, zìnt amondi plan,
tocjànt un puc da la vita futura:

fin chjò dìt i vevi: Mestri, scjù turmìns caan,
a cresarànu dopo la gran sentensa
o pì pìsul al doventaraja dopo ogni so afàn?

E luj a mi: Tòrna ta la to siensa,
ca vòu, cuant che pì a è la roba perfeta,
che pì si sintl ben, ma encjal mal sintensa.20

Par che lòuognidùn di sta zinìa maladeta
in vera perfesiòn maj pì no zaràn,
di là pì che di cà chistu ognùn si speta.

Atòr di che strada zùs i èrin man a man,
parlànt tant di pì di chèl chjò iài dita;
e rivàs i èrin indulà ca è pì malàn:
e Pluto, il grant nemìc, a è chì cal stà.

Cjànt Siètim

Papè Satàn, papè Satàn, alepì!21
al à tacàt Pluto cu la so vòus ràuca;
e chel omp gentìl che tant al sà, e pì,

par dami cunfuàrt dìt mi veva: Vèn cà,
no vej poura, che par tant che lujl provi,
di lasà sta riva no ni tegnarà.

Alora, voltàt vièrs chèl dal sglonf lavri,

dìt ghi veva: Lupo maladèt, tàs sù:
cu la to ràbia roeèiti pur par dentri.

A no è sensa raòn chi zìn chì jù:
Cussìl è volùtn tal alt, ndà che Michèl
vendicàt si'a par che ribeliòn la sù.

Coma vèlis sglonfàdis daun vint puc bièl
a còlin spleasàdis a bas dal àrbul,
cussì colada a eran cjera sta bèstia crudèl.

E rivàs i èrin tal orli dal cuàrt sìrcul
entrànt sempri pì ta la riva dulìnt
ca nsàca dutl mal dal mont, grant e pìsul.

Ahi, gjustìsia di Diu! Cuj tègnian mint
i nòufs patimìns e dolòus chiài jodùt?
Parsè cjastiani cussì? dii i intint.

Coma ca fà londa ulàn ta chel stret brut22
ndà ca si ròmp cun chè ca vèn dal altri mar,
cussì a convèn chuchì la zent si tegni lontanùt.

Che chì a era pì zent dal sòlit a era clar;
da na banda e da laltra, sigànt fuàrt,
remenànt pèis cun un sfuàrs grant e clar,23

a si sbatèvin intòr, e sintìnt tuàrt,
ognidùn si zirava e voltava ndavòu,
sigànt: Parsè cussì tirchio? e Parsè no, stuàrt!

A si ziràvin lì ca era puc luòu,
dapardùt par na banda e basta,
e via cul sigà plomp di dolòu;

alòra si voltàvin, sensa sosta,
pal so miès sìrcul ta che altra gjostra.
E jò, cul còu cal steva mal e basta,

dìt i vevi: Mestri, fami 'na mostra
da la zent ca è uchì: soni dùcjus clèrics
chej tonsuràs a la nustra sinistra?

E luj a mi: Dùcjus stàs a èrin stràbics
di mìns cussì tant in ta la so vita,
che spèis bùnis maj fàt no vèvin24, scjù lambìcs.

A vègnin zà ben bajàs, al à dita,
cuant ca rìvin in taj doj puns dal sìrcul
indulà che colpa contrària a ju smista.

A èrin, chìscjus, prèdis, che di tèt pelòus sul
cjàf no'n vèvin, coma pur pàpis e cardinài,
che crumìros a èrin, grant e pìsul.

E jò: Mestri, fra chìscjus, ognidùn tramaj,
i varès jò da cognosi qualchidùn
di chej che 'nfangàs si sòn di scju mài.

E luj: Pensèis strans ti às, ogni un:
pa la vita gnoranta ca jua tant sporcjàs,
scurs doventàs adès a sòn, ognidùn.

A pararàn via par sempri a fà fracàs:
chìscjus25 fòu a vegnaràn dal sepulcri
cul puj sieràt, ei àltrìs cuj cjàfs spelàs.

Il mal dà e il mal tegni il mont pulcri
a ghià cjòlt, e menàsn ta sta barufa:
sèdin se ca sèdin, jòi no ju mpulcri.26

Adès ti jòs, fiòl me, ca no fàn mufa
i bens metùs in man da la Furtuna,
che di lotà par chej la zent maj si stufa;

parsche dut il oru cal è sot la luna,
e cal è zà stàt, achistànimis stràchis
a no ghi zovarès, nencja, po, a una.

Maestri, dìt ghi vevi, adès ti mi dìis:
Chìsta Furtuna che tu tias minsonàt,
sè ca è, chei bens dal monta àn ta li sgrìnfis?

E luj: Puori creatùris, cuant stonàt
chi vèiscuanta gnoransae chist vi ufìnt!
Adès capìs ben il me significàt.

Chèl che dutl savej al à sempri preìnt,
i cjèlos fàt al à e ghia dàt la guida,
cussì chogni partn togni part a và risplendìnt,

e la lus par dut compaj al fida;
cussì cu li ròbis bièlis dogni dì:
al vòu ca vegni ogniduna in tal mòut spartida

che ulì sempri ferma no resti, di dìn dì;
ma che da zent a zent e sanc a sanc
sensa l impedimìnt dal omp a zedi.

Parsche la zent a vàn sù en jù, flanc a flanc,
seguìnt da la Furtuna il judìsi,
che platàt al è comna biàtan tal fanc.

A no è contrast fra ic el vustri cognosi:
chìsta a prejòt, a gjùdica, e a proseguìs
a regnà; pur altri dìus a fàn cussì.

Li so permutasiòns a no àn pàuis:
la necesitàt cori la fà a fuàrt,
cussì spes zens a'n d'è ca si mùtin, e tàntis.

Chìsta a è chè ca risèif sempri tant tuàrt
encja da chej ca varèsin da plaudìla;
a ghi dàn colpa, lòu, cun vòus ca à dal stuàrt;

Ma ic a è cuj beàs; colpa non dè ulà:
cun laltri prin creatùris contenta,
a si la gòt a zirà la so rodela.

Adès zìn jù là che di pietàt an dè tanta;
zà a cola ogni stela chen sù a zeva
cuant chjò movùt mi'eri, e al èl pì stà vietàt.

Zùs ièrin atòr dal sìrcul; ulì si jodeva
na fontana ca boleva e colava
in ta un fosàl che da lìl vegneva.

Ulì na vura laga scura a rugnava
e nu, zìnt davòu di che onda cjalinòa,
jù i èrin zùs, paun troj chen bandal menava.

Styx si clama sta zona paludoa;
uchì a còr sta puora roja, vegnìnt jù
al piè di sta riva gria e pietoa.

E jò, che da chì i vuardavi fis la jù,
jodùt i vevi zent nfangadan ta chel pantàn:
nus e cul muu che dùcjus a tegnèvin in jù.

Chìscjus si malmenàvin cu la man
e cul cjàf e cul pet e encja cuj piè,
e a si sbranàvin cuj dincj, plan a plan.

Aloral bon mestri: Fiòl me bon, chì a è
lànima di ognidùn vinsùt da lira;
ivuej pur che tu ti vègnis a crodi che

sot da laga a è zent ca suspira
e ca fà bulì chistaga fin parzora
coma chel vuli a ti dìs, là cal zira.

Dal fangu a dìin:Vilìs ièrin na vura
n ta laria dolsa chel soreli al legrìs,
roeàs dentri da rabia e malora.

Adès i sìn chì malcontènsn ta scju fàngus grìs.
Chist ìn27 a lu sgorgolèin scju puòrs brùs
chen peràula clara no tiu sìntìs.

Cussì da stu cragnòus di post via isìn zùs.
Tegnìnsi tra la riva secja el miès,
e vuardànt chej ca vèvin in ta sta melma il singlùs,

dongja di na tor i stèvin rivànt adès.

Cjànt Otàf

Jòi dìs, zìnt ndenànt, che amondi prima
chi rivàsin al piè di che alta tòr
i nustri vuj a èrin zà zùs insima,

nta che do flamùtis chi ghi vèvin jodùt ntòr
e naltra che da lontàn ni feva sen:
se fadìja a cjòlighi'l vuli dintòr!

Jò, vièrs il mar voltàt cul còu dut plen,
dìt i vevi: Chistu sèl dìia, e sè cal rispùnt

chel altri fòuc, e cujl ee ca lu mantèn?

E luj a mi: In ta londa sporcja belzà tant
ti pòdis tu jodi chèl ca si speta,
sel fangu fumòus no lu plata a stu punt.

Na cuarda noa maj pocàt da sè saèta,
ca corès via par laria finuta
comchjòiai jodùt na nàf pisuluta

vignì par aga vièrs nu, sta navuta,
governada da doma un galeòt,
cal sigava: Ti sòs chì, ànima bruta!

Flegiàs, Flegiàs, nosta fà tantl simiòt,
dit al veva il me siòr, in ta sta grota:
ti nias doma pasàntn ta chistu caòt.

Coma chèl chel grant ingàn al scolta,
ca ghiè stàt fàt, e al è dopo malcontènt,
cussì Flegiàs: rabian daveva, e tanta.28

Il me duca al era alòr montàt in barcja, atènt
che jò dopo di luj i ghi zès dentri;
che plenaa era alòr cun me preènt.

Dentri i sìn entràs, cun me al centri,
e seànt a zeva la prua antica
n ta laga tant di pì che se vùt a vès altri.

Cuant ch'i pasàvin la palùt muarta par cà,
davànt di me metùt si'era un infangàt a plen
che dìt al veva: Prin da lora, se fatu cà?

E jò a luj: Jòi no resti, encja si vèn;
e tu cuj sotu, chi ti sòs cussì brut?
E luj: I soj un che dal planzi no si tèn.

E jò a luj: Cul planzi e pur cul lut,
spìrit maladèt ti sòsn ta scju ledàns.
Ti cognòs, encja s'i ti sòs spòrc par dut.

Alòrl schifòus pojàt'l veva sul lèn li mans,
mal Mestri, necuarzùt, jù a lu veva pocàt,
diìnt: Còr jù di chì cun chej altri cjàns!

Sùbit dopo, il cuèl a mi veva 'mbrasàt,
e busàt pur, diìnt: Ti sòs plen di sdegnu;
beàda ic29 che par te a si à ncintàt!

Chel lì tal mont stàt plen di orgòliu;
bontàt non dè ca imbielisi 'l so recuàrt:
par chèl stu danàt tant furiòus al è ca jù.

An dè tàncjus lasù adès ca fàn riguàrt,
che chì fasìnt a stàn doma pursitès,
lasànt di sè stes un pensà brut e fuàrt.

E jò: Mestri, sè chi mi la godarès
a jòdilu a tufasin ta sta melma,
prin di bandonà stu lac nualtri stes.

E luj a mi: Pìn davànt ca si rema
e ca si jòt, e pì ti saràs pasùt:
gòditi pur, po, chista granda brama.

Sùbit dopo i vevi il grant turmìnt jodùt
che fàt a veva di luj chista cragnòa zent.
che Diu ncjamò i làudi e ringrasi dut!

Dùcjus a sigàvin: A Filìp Arzènt!
E stu puòr disgrasiàt di spirt fiorentìn
sè stes si roeàva, chel sacramènt.

Altri no vi dìs, dopo che chì lasàt lu vèvin;
man ta lorèlis sintùt i vevi un rumòu che
costrèt mi veva a vuardà fìs là chi zèvin.

Il bon mestri dìt al veva: Adès, fiòl me,
si visina la sitàt dal nòn di Dit,
cu la so zent sèria, che sì tantan dè.

E jò: Mestri, li so moschèis, siai capìt,
là in ta la val i pòl zà ben jodi;
ròsis coma il fòuc a sòn, i soj pròpit

sigùr. E luj mi veva dìt: Ben ti pòdis crodi
che l eterno bruà li mostra ròsis,
coma chen ta stinfièr ti pòsis ben jòdi.

Nu pur rivàs i èrin dentri da li fòsis
ca circòndin che cjera sconsolada:
dut di fièr a pareva ca fòsin fàtis.

Dopo vèighi atòr fàt na granda zirada,
rivàs i èrinndulà che chèl dal timòn
Vegnèit fòu, sigàt al veva , che chì a è lentrada.

Jodùs i'n vevi jò pì di mil tal puartòn,
plovùs dal cjèl, che rabiòusa dièvin:
Stu chì nol somèa muàrt; par sè raòn

al ee cà ndulà che dùcjus muàrs i sìn?
E il me bon mestri ghi veva fàt sen
di volèighi parlà, sensa me visìn.

Alora calàt a vèvin l'àlis dal so disdèn,
e dìt a vèvin: Vèn tu, besòu, sensa chèl
ca sia zardàt di entràn ta stu terèn.

Cal torni besòu, chel màt, se di fà chèl
al sà e bon al è; che tu chì ti restaràs
chen ta stu troj scur compagnàt ti'as stu strambèl.

Pensa ben, letòu, a cuant che jòi mi disperàs
al sun di che peràulis maladètis,
che poura i vevi di restà frai danàs.

Bonl me duce, che pì di vòltis
sièt ti mias tegnùt tant cont e liberàt
da gran dificultàs, can dera tàntis,

nosta lasami, i ài dìt, cussì disfàt;
e sel pasà pìn davànt a ni è proibìt,
tornàn ndavòu pal troj che chì nia menàt.

E chel siòr che fin chì mi veva sistìt,
dìt mi veva: Nosta temi, che il nustri pas
nisùn cjòinilu al pòl: da Tal, po, ni è dàt.

Ma stami atènt, el spìrit strac chi ti às,
tenlu sù e nudrìslu di bon sperà
che jò no ti lasaràin ta stu mont bàs.

Cussìl và, e besòu lì i soj cal era
il me dols pari, e jòi restin forsi,
chel si el non tal cjàf mi fèvin guera.

Masa lontàn i eri par chi lu sintesi,
ma luj ulà cun lòu tant a lunc nol era stàt:
e dentri ognidùn al era svelt tornàt a mètisi.

I nustri versàris li puàrtis ghi vèvin sieràt
in mua al me siòr, che fòu al era restàt,
e vièrs me vegnùt al era cun pas moderàt.

Cuj vuj par cjera e li sèis che mostràt
no vèvin baldansa dìt al veva suspirànt:
Fòu da sti puori cjàis mian sieràt.

E a mi: Tu, parsè chi mi rabièi tant,
nosta vej poura, che jòi vìns sta prova,
che lòu dentri a lòtin tant, ma tant.

Sta so tracotànsa no è miga nova;
belzà a làn uadan ta puarta pì nota30,
chencja dès, sensa cjadenàs a zova.31

Insima di ic ti jòdis la scrita muarta:32
e zà da chì di ic al vèn jù pa la riva,
pasànt par chej sìrcui sensa na scorta,

un tal che par luj dut vièrt ni vegneva.

Cjànt Nonu

Chel colòu vil che di fòu mi veva tocjàt
jodìnt il me duca tornà indavòu,
pitòst dentri di sè si veva ritiràt.

Si'era a colp fermàt, comun cal sìnt rumòu,
parsè chel vuli nol mena tant ndavànt
in taun scùr e caligu d'un cussì gros spesòu.

E pur a nu ni tòcja vinsi lotànt,
tacàt al veva, si no...Tal33 si veva ufrìt:
Oh, chaltri al rivàs i vorès cussì tant!

Ben jodùt i vevi comcal veva platàt sùbit
il scuminsià cun altri cal veva dita,
ma divièrs di chèl che primal veva dìt;

ma la poura nol veva podùt evità,
parsè chjòi ghi devi a la peràula rota
pì pèis si no a chès cal veva dopo dita.

In tal font di chista conca puareta,
no vègnia maj jù nisùn dal prin scjalìn
che par pena di sperà pì no ghi speta?

Cussì ghi vevi domandàt; e luj: Mo i jodìn,
al veva dìt: a no càpita spes che un di nu
al cjamìni là ndulà che nu i zìn.

Naltra volta, a è pur ver, i soj vegnùt chì jù,
cativàt da la Eritòn, che strìa,
chen taj cuàrps a riclama i spirs da lasù.

Da puc mieri da la cjàr liberàt via,
che ic mi veva fàt entrà dentri di chel mur,
par mètighi un spirt dal sercli di Giudèia.

Chèl al è il post pì bas e il pì scur,
el pì lontàn dal cjèl che dut al zira:
isaj ben comcal còr; però stà ben sigùr.

chista palùt, che tanta spusa a suspira,
a circonda sta doloroa sitàt
ndà chi no entrarìn pì sensira.

Di pì al veva dìt, ma in mins no miè restàt,
parsè chel vuli a siera zà voltàt
e che tòr da la pican bora vuardàt,

nda ca si èrin alsàdis, ròbis da mat,
tre nfernàl fùriis di sanc macjàdis;
che forma feminìl a vèvin, el àt;

nglusàdis aèrin dìdris bièlis vèrdis
cun madràs invensi di cjaviej, e sbis,
ca sbuigàvin ta che frons tant fièris.

E luj, che ben al cognoseva sti sèrvis
di che regina che tanta lagrimèa,34
Vuarda, dit al veva, sti bèlvis dErìnis.

Chista sinistraè la Megerèa;
chè che a destra a plàns a è Alèt;
tal miès, al veva finìt, a è Tesifonèa.

Cun lòngulis a si sgrifàvin il pet;
a sbatevìn li mans e a bestemàvin il alt
che par timòu mi eri strinzùt al poèt.

Medua a vèn ben, ei lu farìn di smalt,
a dièvin sti strìis vuardànt in bas:
maladèt chel Tesèo, el so asàlt.

Vòltitin davòu e tèn i vuj sieràs;
che sel Gorgon si mostràs e tu ti lu jodès,
tornà no si podrès pìn taj nustri pas.35

Cussì dìt al veva il maestro; e luj stes
mi veva ziràt, e bastàt no ghi vèvin li me mans,
manglusàt al veva cun li so mans li mès.

O vuàltris chi vèis ulà i intelès sans,
miràit la dutrina ca sinfonda
sot il vel daj vers chi stèis leìnt e strans.

Zàl vegneva sù par sta sporcja donda
un grant fracàs di suns, plen di spavìnt,
che tremà al feva ogni sponda;

nol era stàt fàt daltri che da un vint

scjaldinòus, par via di contrari pasiòns,
cal ferìs il bosc e, zìnt cussì faìnt,

bràghis al romp e sbàt via cun scju soflòns;
cuantàriis ca si dà, zìnt via polvaròus,
faìnt scjampà bèstis e pastòus daj mons.

I vuj mi veva vierzùt e dìt: Adès ti vòus
indresà i vuj vièrs che splum antica
par la via, là chel fun al è pì sindiòus.

Coma rànis cuant ca jòdin madràs cà
o là, da laga a sparìsin dùtis
en ta la cjera a si vàn a platà;

jodùt alòr iai tantànimis distrùtis
scjampà via di front di un che cul pas
il Styx al scjavasava a gjàmbis sùtis.

Dintòr dal cjàf a si sclariva chel gras
di calìgu cu la man cal menava spes ndavànt;
altri a non dera ca lu disturbàs.

Da la sù, si sà, al era vegnùt stu sant;
voltàt mi eri al mestri, ca mi veva fàt sen
chi stes cujèt e chi mi inchinàs tant.

Ahi cuant ca mi pareva plen di disdèn!
A la puarta al vèn; e cun che bacheta
a la vièrs, coma ca no vès vùt ritèn.

O casàs dal bon cjèl, zent maladeta,
al veva luj dìt in ta lorìbil entrada,
ndulài cjolèiu sta rogansa bruta?

Parsè puntà cuntra chèl chel alt al manda,
il fin dal cual nol pòl maj vignì fermàt,
e chea vòltis pì dolòu ncjamò vi dà?

Cuntra'l destìn no ee 'nvàn che un il cjaf al sbàt?
Chel Cèrber vustri, chognùnl recuarda,
al è ncjamòn barba e'n gola ben spelàt.

Si veva dopo voltàt vièrs la strada lorda,
sensa fani motu, ma dut someànt
a unomp che ben altri ròbis al vuarda

che chèl di che zent ca ghi stà lì davànt;
e nu i piè movùt i vèvin vièrs la cjera,
sintìnsi sigùrs dopo chel parlà sant.

Lì i èrin entràs sensa rabia o guera;
e jò, chi vevi pròpit tanta gola
di jodi sè che sta fortesa a siera,

apena entràt, vuardàt i vevi cà e là;
e a ogni man jodùt i vevi un grant prat
che nè dolòu nè grant turmìnt al veva ulà.

Coma che al Arli daun Rodàn stagnàt,
e coma a Pola, visìn dal Cjarnàr,
lì che da lItalia a tèn il cunfìn bagnàt,

dut al è doventàt un grant sepulcràr,
cussì a era chìn ta dùtis li bàndis,
doma che chì dut a era tant pi amàr;

di tòmbis e flàmisn dera tàntis,
e ogni tomba li flàmis a bruàvin,
cussì chel fièr al era mol e pront paj fàbris.

Ducju i so cujèrtis a si vierzèvin
e a mandàvin fòu pietòus lamìns,
che da puarès e ufindùs a parèvin.

E jò: Maestri, cuj a soni che zèns
che, soteràdis dentri di che tòmbis,
a si pòl sinti ca sòn di dolòu plens?

E luj a mi: Chìa sòn i ereiàrchis
cuj so disèpuj di ogni stamp, e ben
pì chi ti cròdis a sòn li tòmbis càrghis.

Chì sìmil cun sìmil soteràt al vèn,
e i monumìns a sòn pì e mancu cjals.
Di zì a man destra a mi veva dopo fàt sen;

e pasàs i èrin tra i martìrs e i murs als.

Cjànt Dècim

A zì par un troj segrèt a si era 'des metùt,
tra i murs da la cjera e i sepùlcris,
il me mestri, e jò davòu ghi eri zùt.

O màsima virtùt, che par scjù sèrclis gris
ti mi mènis, dìt ghi vevi, com ca ti plàs
pàrla e sodisfa i me deidèris.

Chej chen ta sti tòmbis a sòn distiràs,
si podarèsia jòdiu? A sòn zà alsàs
ducju i cujèrtis, e da nisùn badàs.

E luj a mi: A saràn dùcjus sieràs
cuant che da Josefàt36 chìa tornaràn
cun chej cuàrps che la sù a sòn stàs lasàs.

Il so simiteri da sti bàndis aan
chej che cun Epicuro a sòn butàs,
che ànima e cuarp muàrs al stes timp a fàn.37

Però a la domanda chi ti mi fàs,
chì dentri ti saràs sùbit sodisfàt,
coma pur il deideri chi ti mi tàs.

E jò: Bonl me duca, i tèn spostàt
da te il còu me doma par dii puc,
e tu a chist ti mias ben preparàt.

O, tu, Toscàn che par la sitàt dal fòuc
vìf i ti vàs cul parlà cussì onèst,
resta pur còmut uchìn tal nustri lòuc.

Dal to mòut di tabajà a si capìs prest
in ta cual nòbil paìs chi ti sòs nasùt,
che a chèl forsi ghi soj stàt masa molèst.

Stu sun al era sùbit ben clar fòu vegnùt
da na tomba, ma jòi mi eri visinàt
pauròus al me duce, e lì mi eri tegnùt.

E luj a mià dìt: Stà fer; se àtu fàt?
Jòt là che Farinata sia alsàt sù:
ti lu jodaràs dut adès cal è levàt.

Jòi lu vevi zà cuj me vuj fisàt sù;
e luj si levava cul pet e cu la front
coma se cul infièr a la vès tant sù.

E svelt cu li so mans il duca, e pront,
tra li tòmbis pocàt mi veva vièrs di luj
diìnt: Di sè chi ti ghi dìs, tèn ben cont.

Rivàt apiè da la so tomba, i so vuj
fisàt mi vèvin, e dopo, un bièl puc sdegnòus,
domandàt mi veva: I to parincj a soni cuj?

Jò chi eri di ubidì dut bramòus
nuja no ghi vevi platàt ma dut vierzùt;
alora li sèis al veva alsàt e la vòus;

Cuanta rogansa cuntra di me caan vùt,
al veva dìt, e cuntra i mès e la me part;
cussì che do vòltis juai mandàs fòu dal dut.

Butàs fòu sì, ma a sòn tornàs da ogni part,
ghiai dìt, luna e laltra volta;
ma i vùstris a noan ben capìt che art.

A chistu punt, da la tomba discujèrta

jodi si veva fàt di naltri spirt la mua:38
in zenoglòn al era, visìn di nombrena pì alta.

In ziru al veva vuardàt, cun laria curioa
dun cal voleva jodi sieri besòu;
e dopo vej cunsumàt il curioà,

planzìnt al veva dita: Se tal tant neri dolòu
di sta preòn ti vàs par altesa di inzèn,
me fì ndulà cal è? Làtu lasàt fòu?

E jò a luj:  Dut di besòu i no vèn:
chèl cal speta là, par chì a mi mena,
che forsil vustri Guidol vevan disdèn.

Sè cal dieva e la so granda pena
mi vèvin zàl nòn di stu chì sugerìt;
ma la risposta, po, a era cussì plena.
Levàt sù a colp, al veva sigàt: Sè àtu dìt?
Dìs sù! Al à vùt? Nol ee pìn vita?
Il dols lumìn daj so vuj nol vèn pì ferìt?

Cuant che rindùt si veva cont dal eità
che jò fàt i vevi prin di rispùndighi,
colàt al era lì che par sempri al resta.39

Ma chel altri dal còu grant, sul sè chi ghi
vevi dita restàt al era, cul stes aspièt,
sensa motu, roba da no cròdighi;

e al era sùbit tornàtn ta chel prin sogèt,
Se lòu a sòn bòis, al veva dìt, di tornà,
chèl a mi da pì turmìnt di chistu lièt.

Un sincuanta vòltis sjodarà mpijà
la mua di che siora che chì a regna,40
e'i ti savaràs cuant pèis cal àl tornà.

E se maj il mont dols a ti impegna,
dìmi: Parsè sonu sempri cussì spietàs
cuntra i mès in ta ogni so lagna?

Alòr jò a luj: Il turmìnt el grant fracàs
caa fàt lArbia di ros colorada,
pròpit cussì a fàn fàn taj nustri palàs.

Vìnt scjasàtl cjàf e dàt na suspirada,
Uchì no soj stàt doma jò, al veva dìt;
cun raòn cuj àltris i soj zùt in strada.

Ma doma jòi soj stàt, là cal à sufrìt
ognidùn pal mal da la puora Firensa,
chèl che tant al à lotàt pal so dirìt.

Pal ripoà da la vustra siminsa,
i lu vevi preàt, liberàimi da chel dùbit
cal tèn duta ngropada la me siènsa.

I sìnt chi sèis bon djodi, siai ben capìt,
sè chel timpl varà cun lujn davànt
ma il preìnt no lu cognosèis sùbit.

Nui jodìn, comchèl che di lustri non dà tant,
li ròbis, al à dìt, ca ni sòn lontànis;
che tant ncjamòl risplìntl duce pì grant.

Pì ca si visìnin o ca sòn, pìa sòn vànis
pal nustri ntelèt, e saltri nol vèn,
nujai savìn da li ròbis umànis.

Però ti pòs capì chi no vìn l inzèn
di podej cognosi pì lontàn di chel punt
cuant che il futùr sieràt ni èn plen.

Alora, coma par colpa me compùnt,
dìt ghi vevi: Dièighi duncja a chel colàt
chel so frùt al èncjamò cuj vifs, apùnt;

e se puc fà al rispundi mut i soj stàt,
fèighi savej chi luai fàt belzà pensànt
tal mòut sbaliàt chi mi vèis puc fà spiegàt.

E zàl me mestri mi zeva clamànt;
che jòi ghi vevi preàt al spìrit pì a man
cal diès cun cuj cal era lìn davànt.

Dìt mi veva: I soj chì, lì che pì di mil a stàn:
che dentri al è il secònt Federic,
el Cardinal; i àltris ulì iu lasàn.

Si veva pojàt jù, e jò vièrs lantìc
poeta i vevi voltàt i pas, ripensànt
a chel parlà ca mi era parùt nemìc.

Movùt si veva; e dopo, cussì seguitànt
mi veva dìt: Parsè sotu cussì stupidìt?
E jò i ghi vevi ben rispundùt, zìnt indavànt.

Tèn cont di sè che la to mins aa capìt
cuntra di te, chel sàviu mià comandàt.
Adès speta chì, al à dìt levànt il dèit:

Cuant chen front dal dols raj ti saràs rivàt
di chè41 chel vuli bièl a à cal jòt dut,
da ic ti savaràs ndà chi ti sòs aviàt.

Un puc dopol piè a sinistra al veva metùt:
lasàtl mur i vèvin ei èrin zùs vièrs il miès
par un troj cal zevan ta na val chjodùt

i vèvin che da butà fòu mi feva 'dès.

Cjànt Undicèin

In tal orli di un rivòn alt e salvadi,
plen in ziru di grandi pièris spacàdis,
scjàps pì crudej i èrin rivàs a jodi;

e chìn ta che orìbilis soflàdis
da la pusa chel buròn sù al buta,
jodùt i vèvin da visìn tra i cujèrtis

chèl dun grant sepulcri cun sù sta scrita
chì: Anastai papa jòi protès,
giavàt da Fotin da la via dreta.

Prima di zì jù, da spetà ni convegnarès
par abituà un ninìnl nustri nas
al brut odòu; dopo da 'mpuartani no varès.42

Cussìl mestri; e jò: I sarìn compensàs,
ghi vevi dìt, sercjànt chel timp nol finisi
pierdùt. E luj: Coma me pensàt tias.

Fiòl me, nenfra scju claps a sòn da notasi,
di nòuf al veva tacàt, tre sirculùs
che pì stres a si fàn cul pì sprofondasi.

A sòn dùcjus plens di spirs maladès e brus;
ma par che uchì ti basti doma la vista,
capìs parsè che a ristrìnzisi a sòn zùs.

Ogni malìsia che òdiun cjèl a cjata,43
a à coma fin lingjùria, e ogni fin tal,
par fuarsa o imbroj, zent mal a fà stà.

Ma parsche l imbroj al è dalomp un mal,
a Diu tant ghi displàs, che par chèl sot
imbrojòns a stàn patìnt dolòu fatàl.

Daj violènsl prin sìrcul al è plen, i cròt;
ma parsche violèns siè vièrs tre persònis,44
in tre ziròns al è dividùt, cussì i lu jòt.

A si pòl a Diu, a sè, e ai àltris
fàighi violensa; a lòu, i dìs, e a ròbis sòs,
coma chi ti capiràs da sè chi dìs.

Muàrt violenta e ferì pì ca si pòs
al pròsin si ghi dà, en tal so vej
ruvìnis, incèndios e un robà al ingròs;

cussì i sasìns o chej ca sòn crudej,
chej ca guàstin o ca fàn preda, tormentàs
tal prin ziròn a vegnaràn chej.

Da sè stes a pòsin i òmis vignì copàs
o danegjài so bens; man tal secònt
ziru nol vàll pentìsi di scjù danàs,

no mpuàrta coma ca si prìvin dal mont,
o a zùjn di scomèsis e a pièrdin sè caan,
oa plànzin là chel spirt al varès dèsighi gjocònt.45

Zì cuntra di Diu a si pòl e fasi dan,
o maledilu o pur negalu cul còu,
diìnt: di bontàt so tal mont i sercjàn invàn;

ma al sigilèa il ziròn minòu
cul so sen tant Sodoma che Caorsa,46
e chèl cal bestema Diu dentri e fòu.

L imbrojà, cal beca ognuna cosiensa,
l omp usàl pòln ta chèl chin luj si fida
coman ta chèl che di fidasi nol àusa.

Chista maniera di trufà a juda
a copàl vìncul dal amòu naturàl;
duncjan tal sìrcul secònt a si nnida

lipocriia, il lusingà, encjal
robà, magìis, falsitàs, rufianà,
simonìa, baratà e altri mal.

Altri manièris l amòu a fàn ruvinà:
chel naturàl e chèl chen pì si zonta,47
cal crèa che fede speciàl e buna;

par ultin, tal sìrcul minòu, là cal stà
il centri dalunivèrs e Dit pur,
ognùn cal tradìs sempri ardìnt al resta.

E jò: Mestri, amondi clar e sigùr
Al èl to raonà, e ben ti fàs clar
stu buròn e il pòpul cal tèn tant dur.

Ma dismi: chej di chel fàngu paludàr,
malmenàs dal vint e che la ploja pur a sbàt
ca sincùntrin cun parlà tant amàr,

parsè no dentrin ta la rovana sitàt
a vègnini, se Diul vòu, cussì punìs?
e s'a nol vòu, parsèl àja ognidùn li butàt?

E luj a mi: Il devià tant a mi stupìs,
dìt al veva, dal to inzèn di là cal era;
che la to mins a èn taltri, ben lu capìs.

Àtu ben preìnt che sesiòn intera
ndulà che la to Etica a trata
di che tre ròbis48 chal Alt ghi fàn guera:

incontinensa, malìsia, e mata
bestialitàt? E comche lincontinensa
Diu mancu a ufìnt e mancu colpaa parta?

S'i ti consìderis ben sta sentensa,
e s'i ti tèns in mins cuj ca sòn chej
che lasù di fòu a fàn penitensa,

tjòdis che scju traditòus volentej
a làsin, e parsè che cun puc fastidi
la divinvendeta a ua i so marcej.

O soreli chi ti sànis ogni mal jodi,
ti mi contèntis tant cuant chi ti risòlvis,
comcuant che, no savìnt, dubità i podi.

Encjamòn davòu i vuej chi ti tòrnis,
dìt i vevi, là ndulà che uùriaa ufìnt,
secònt te, la divin bontàt, el grop ti dìsfis.

La filoofia, mi veva dìt, se ben sintìnt,
a no deriva doma da una part,
comche la natura a cjòi la so curìnt,

ma dal intelèt divìn e da la so art;
e se ben che la to Fiica i ti jòs,
alinìsi ti notaràs, sensa tuàrt,

che la vustrart, la natura, cuant ca pòs,
a seguìs, comchel mestri al fàl student;
a Diu la vustrart a è comche gnesa ghi fòs.

Da chisti dos, se tu i tias preènt
la Gènei dal prinsìpit, a convièn
ca è miej tacà a vivi e a vansà la zent;

e parsè chuùria altra viaa tèn,
tant natura che chè ca ghi stà davòu
a dispresa, en taltri a spera in ben49.

Ma vègnimi davòu, che di chì iai gust zì fòu;
che i Pes a slìtin sùn tal oriònt,
e lOrsa di stà sù cul Coru a vòu,

e al scjalìn làn davànt ghi fìn front.

Cjànt Dodicèin

Al eral post alpìn ndà che zì jù pal rivòn si podeva e, par altri che lì al era,50 ognidùn al era par poura plen di causiòn.

Comchen tal flanc na frana intera che di cà di Trent l Adige a veva sbatùt, o par taramòt o par mal sostèn di cjera, che dinsima dal mont, ndà ca si veva movùt, fin a bas a era la rocja fracasada, che da lasù cualsìasi'l sarès vegnùt; cussìl buròn cu la so bruta strada; en tal orli di chel turmìnt di rocja lorìbil bèstia51 di Cretaera pojada, che concepìdaera stada da la falsvacja; e cuant che jodùt ni veva, se stesa si veva muardùt, comchèl che dentri al à la rabian clòcja.

Il me sàviu ghi veva sigàt a chel brut: Cròjtu tu che chìl sedil duce dAtèn,52 chèl che tal mont la muàrt tia dàt e uchì metùt?

Via di chì, bèstia: che chèl che chìl vèn nol e stàt maestràt da la to sòu53 mal vèn par jodil vustri sufrìn plen.

Coma chel toru cal vèn lasàt zì fòu al stes timp ca ghiè stàt dàt il colp mortàl, saltùs al fà ma nol sà sè cal vòu, cussìl Minotàur jodùt i vevi, cul stes mal; ma chèl, atènt, sigàt al veva: Còr tal pas: intànt cal è in furia, a è miej tacàl cal.

Alòr paj pieròns tacàt i vèvin a zìn bas, stìnt atèns, parsè che spes si movèvin cuant che pèis nòufs ghi vegnèvin ntòr pojàs.54

Pènsitu tu, dìt al veva 'ntànt chen jù i zèvin, forsi a sta ruvìna caa da vuardiàn lira che domàt i'ai di chel mostru Cretìn?

Capìs chistu: cuant che, belzà a è cualchi àn, che vegnùt i eri jòn ta stu bas infièr, sti ròcis no vèvin encjamò fàt stu dan; ma sigùr a è che puc prima (chistul è pur ver) cal vegnès chel tal55 che na granda preda ghi veva cjòlt a Dit in ta chel sìrcul primièr, da dut atòr la val sporcja e fonda, tremàt a veva chjò pensàt i vevi chel univèrs al sintès amòu, che par chèl an dè che avonda a cròdin che al càos il mont spes ghi và vièrs; e a chistu punt chista rocja vecja a è rodolada jù a è in sens invièrs.

Ma vuarda la jù a val, ca sjòt encja chel grant flun di sanc chen chèl al bulìs chèl che di uà violensa al altri si macja.

O voja svuàrba e fùriis màtis che tant ni spironejnn ta sta vita curta, en ta laltra ogni danàt tant al surfrìs!

Na gran fòsa jodùt iai bigulota56 coma chè che dutl plan a imbràsa second sè che dìt a veva la me scorta; e tra ic el piè dal rivòn, na fasa di centàurs a filava, di frècis armàs comchen tal mont a uàvin zì a cjasa.

Jodìnt chi vegnèvin jù, si sòn fermàs e da la so filan tre fòu a sòn vegnùs cun àrcos e frècis belzà preparàs; e da lontànl prin sigàt al veva: N ta stu bus, par cual sufrì i vegnèiu jù da lasù? Dièit a colp oi vi còpi, intindùs?

Il mestri dìt ghi veva: Ghi rispundìn nù a Chiròn, che dongja i jodìn luj stes: mal tia zùt la voja che lasù spes a vèn sù.

Dopo mi veva tocjàt e dita: Chèl al è Nès, che muàrt al è pa la bièla Deianìra57 e di sè vendicàt sia da sè stes.

E chèl di miès, che al pet a si mira, il grant Chiròn al è, che nudrìt al veva Achìl; chel altri al è Fol, che stàt al era plen dira.

Atòr da la fòsa a vàn a mil a mil, saetànt li ànimis vagabòndis ca tèntin di bandonà 'l orìbil aìl.

Visinàs si èrin a li fièris snèlis:58 Chiròn cjòltl veva na frècia, e cul so cul la barbal spartiva da li mosèlis.

Liberàtl bocjòn dal barbòus ostàcul, dìt ghi veva ai so compàis: Vi sèiu necuàrs che sè che chèl davòul tòcja al mòufn ta stu sìrcul?

Cussì no pòsin fà i piè dai muàrs.59 El me bon duca, che zà zùt ghi'era dret, lì che omp e nemàl unìs a èrin fuàrs, rispundùt al veva: Al è ben vìf, ea stu puarèt mostràighi a mi convièn la val scura: necesitàt chì ni custrìns, nol dilèt.

Lasàt l alelùia par nustra cura, tal60 consegnàt mi'a chistu còmpit nòuf: a nol è lari, nè jò ànima lara.

Ma par che virtùt pa la cual i mòuf par chista strada salvàdia i me pas, dani un daj tòs, che adès no si mòuf, ca ni guidi al di là daj poscj sanganàs e cal pàrti stu chì fin là insima, ca nol e spirt e svualà nol pòl cuj so bras.

A si veva Chiròn voltàt vièrs chej di prima e a Nes ghi veva dìt: Volta e guìdiu e protèiu se naltri scjàp vi ferma.

Cussì, ben compagnàs si èrin movùs la jù lunc l orli dal lac cal boleva dut ros, e i bulìs a sigàvin O Diu!

A èrin sot fin ta li sèisn ta stu pastròs; el grant Centàur al veva dìt: Chej a sòn tiràns, chen tal sanc en tal vej fàt a àn li sòs.

Chì a si lamèntin daj so crudej dàns; chì al è Lesandro e Dionìiol fièr, che a Sicilia dàt ghi'a tàncju brus àns.61

E che front caa il so pèl cussì ner, al è Asolìn; e chelaltri cal è blont, al è Ubìs daj Èstis che, comca è pròpit ver, distudàt 'l è stàt dal fiàstri sù tal mont. Alòr mi soj voltàt al Poet, cal à dìt: Chistu adèstiè prin e jo ti soj secònt.62

Puc pìn davàntl Centàur si veva 'nserìt in tana zent che finn ta la so gola a pareva che fòu a vegnès da stu lìcuit.

Nòmbra mostràt ni veva in banda, besola, diìnt: Chel là al à 'mpiràt in tal templi di Diu chel còu chel Tamìs ncjamò nol mola.

Dopo, zent che fòu dal flun, i jodevi la jù, il cjàf e dut il so pet a tegneva, e di lòu, tàncjus rivàt i eri a cognòsiu.

Cussì, puc a puc, pì bas a si feva chel sanc, cussì cal scuetava doma i piè; alòr encja nu visìns dal pas si zeva.

Comche da sta part pusìbil jodi tiè chel bulì che sempri al và calànt, dìt al veva il Centàur, tias pur di crodi che da staltra, puc a puc, si stà visinànt il so font, indulà che , tènlu ben preìnt, che infàm di tirània a gemìs tant.

La divin gjustìsia cà a và spunzìnt chel Àtila chel mont tant al à flagelàt, coma Pir e Sest; e a và in eterno molzìnt il lagrimà, chel bulì a ghia molàt, a Rinier da Cornet, a Rinier il Mat, che a li stràdis tanta guera ghiàn fàt.63

Dìt chistu, voltàt si veva el splàs ripasàt.

Cjànt Tredicèin

Nès a nol era ncjamò par di là rivàt che nuàltris entràs i èrinn ta un bosc che da nencja un troj al era segnàt.

Fuèis vèrdis non dèrin, ma di colòu fosc; nencja bràghis lìsis, ma gropolòis; milùs non dera, ma bachètis cun tosc:

a no àn brùsis cussì spinòis e dènsis chej nemaj salvàdis chen òdiu a àn tra Cecina e Cornet64 che cjèris cultivàdis.

Chì li bruti Àrpis65 il so nit a fàn ca vèvin scorsàt da li Strofàdis i Trojàns cul avìs ca veva da rivàighi un grant dan.

Cun làlis làrgis e mùis e cuej umàns, sgrìnfis taj piè, e pànsis plumòis, a si lamèntin in ta chej àrbuj strans.

El bon mestri: Prin che pìn dentri ti zèdis, capìs che adès ti sòs tal secònt ziròn, tacàt al veva a dismi: e lì ti rèstis fin chi ti rìvis talorìbil savolòn:66 però stà tènt; lì ti jodaràs ròbis che peu di sè ca si crodarès a sòn.

Dapardùt a pareva ca vegnèsin làgnis, ma i no jodèvin nisùn ca li feva; fèr i eri restàt, cu lidèis cunfundùdis.

Chjòi vès crodùt i cròt che lujl crodeva67 che li vòus a vegnèvin fòu da sti bràghis da zent che da nuàltris si platava.

Mal mestri al veva dita: Se tu ti spàchis una da li frascjùtis che lì a stàn, i pensèis tos a vegnaràn dùcjus sclarìs.

Alòr un puc ndavànt slungjàt i vevi la man, e cjòlt da un grant àrbul na braguta; el tronc sigàt68 al veva: Parsè stu dan?

Cuant chensanganada a era sta frascjuta, dìt al veva di nòuf, Parsè chi ti mi spàchis? Dal to spirt la pietàt a ee dut suta?

I sìn stàs òmis, e adès i sìn plàntis: la to man pì buna stada a sarès encja si fòsin stàs ànimis di sbìsis.

Coma che se un stec vert da bruà ti vès ta na banda, laltra lagrimà tjodarès el alsasi dal vint cjulà la farès, cussì da la stecja rota in tal momènt stes sanc e peràulis fòu a sghisàvin; e ic jù mi era zuda; e jò fer, comche vùt poura i vès.

Se lujl vès crodùt prima di colà jù, il me sàviu al veva dìt, puòrànima, chèl che contàt i ài tal me libri lasù, a no ti varès la man pojàt insima; ma miè fadìja capì coma chi ghiai fàt fà roba me par me dura, e no doma.

Ma nvènsi di fàighi tegnil to venc curàt, dìsghi di te, chel to onòul rinfrèscj' in ta chel mont lasù cuant cal sarà tornàt.

El tronc: Il to dols dii ben lu pescj'; i no pòs tai; i speri ca no vi pei, parsè chun puc a raònà minvìscj.

I soj pròpit chèl che li do clafs i vevi dal còu di Federic, e liai dopràdis sierànt lì, vjerzìnt là, comchi volevi, el segrèt ghiài cjòlt a cuai ducju i òmis: fede ghiài partàt al gloriòus ufìsi, cussì tant chàn sufrìt i me pols e durmìdìs.69

La trojuta70 che maj da chel ospìsi di Sear a veva movùt i vuj putàns, muàrt comùn, e daj palàs dai grancj vìsi, a vevanflamàt cuntra di me dùcju i spirs malsàns; che nflamàs a vèvin tant inflamàt Augùst, che i me miej onòus cambiàs si èrin in malàns.

Il spìrit me, par via di un spresànt gust, crodìnt chel murì mi cjolès dal disdèn, ingjùst a mi veva fàt cuntra di me just.71

Par li radìs nòvis di chistu puòr len, vi zuri che disleàl no ghi soj maj stàt al me siòr, che donòu al era cussì plen.

Cuant che un di vun tal montl sarà tornàt, che cunfuàrt ghi dedi a la memoria me, ca sìnt encjamò il colp che linvìdia ghia dàt.

Taùt al veva, e dopo: Al stà taìnt, dìt mi vea il poeta; nosta pièrdi il momènt; ma pàrlighi se cussì tias in mint.

Alòr jò a luj: I sarès pì contènt s'i ti ghi domandàs tu se chjoi vorès; joi no pòl: masa pietàt i sìnt al momènt!

Cussì al veva di nòuf tacàt: Sel omp al fès di so volontàt sè chi ti ghi domàndis, spìrit incarceràt, gust a si varès s'i ti diès comche lànima sunìs a chiscju lencs; e dìini, s'i ti pòs, se spirs da àrbuj cussì a sòn maj partìs.

Fuàrt alòr soflàt al veval tronc, comchi tjòs, e convertìt chel vint in ta sti peràulis: Contavi i pòs sè che ben i cognòs.

Cuant ca partìsin lànimis feròcis dindulà che stàdis a sòn disradiàdis, tal sìrcul siètim da Minos a sòn mandàdis.

A còlin tal bosc, e non ta bàndis sielzùdis; ma là ndulà che furtuna li distira, a bùtin coma blavan ta li sèdulis.

Da frosc ognuna a doventa planta salvàdia e dura: lÀrpis, che dopoa si màngin li so fuèis, a càuin dolòu che fòu a làsin na vura.

Coma làltris i zàrin ta li nustri sàlmis, ma nencjuna a podarà rivistìla; che vej li ròbis a no è just chi vìn distruùdis.

Chì li strasinarìn, e dentri ta la selva a saràn i nustri cuàrps mpicjàs, ognùn tal àrbul da la sombrena crudela.72

Nuàltris ièrin encjamò al tronc leàs, crodìnt che Pieri altri al volès dìini, cuant che surprindùs daun grant rumòu ièrin stàs, coma chèl chin maniera sìmil vignì al sìntl cinghiàl e la cjàsa dal so post, e al sìnt da li bèstis e fràscjsl grugnì.

A stu punt, da la me sinistra, pitòst nus e scravagnàs, doj a scjampàvin fuàrt, el bosc dut a distruèvin, puòr post.

Chel davànt al veva dìt: Vèn chì, vèn chì, O Muàrt! El altri, ca pareva che masal tardàs, al sigava: Lan, mancu svèltis in gran part li to gjàmbis no èrinn tal gjostrà dal Topàs. E cuant che forsi pì no ghi la podeva, luj e un barùt a si èrin ingropàs.

Par davòu di luj il bosc simpleniva di càgnis nèris, bramòis e, corìnt, com levrièris che un, cjasànt, al molava.

Ta chèl calera colàt jù metùt ghi vèvin il dint, e sbranàt lu vèvin un toc a la volta, e via strisinàt a vèvin ogni so toc dulìnt.

Alora cjapàt par man mi veva la me scorta e partàt là di chel bar cal planzeva invàn pal sanc di ogni ramasa rota.

O Jàcu da SantAndrèa, al dieva, sè ti àja zovàt uami da ripàr? Colpa me se la vita to puc di bon a veva?

Cuant chel mestri ghi era li visìn, clar ghi veva dìt: Cuj èritu che par sti ferìdis ti sòflis cul sanc stu cjacarà penòus? Dìs clar.

Alòr luj: O ànimis che rivàdis i sèis a jodi la strage imoràl da li me fràscjs da me stes sbregàdis, cjolèilis sù da chel bar cal stà tant mal. Jòi soj da la sitàt che cul Batista73 cambiàt a à il prin paròn, e chel tal cu la so art sempri la farà trista, e sa no fòs parsè che tal Punt Vecju di luj a resta ncjamò un puc in vista, chej sitadìns che rifàta a làn dal jù su la sinia dÀtila vansada, invàn par rifala si varèsin dàt sù.

E la me cjaa i vevi'n in fòrcja74 cambiada.

Cjànt Cuatordicèin

Sicomche lamòu dal me post di nàsita
mi veva'l còu strenzùt, cjapàt sù i vevi li ramàsis
e'ndavòu tornàdis a chèl in fin di vita.

Sùbit rivàs i èrin là ca si spartìs
il secònt ziròn dal ters, e indulà
che dal Just sjòdin li orìbilis ròdis.

Par ben mostrà li ròbis ca èrin là,
i diaraj chi èrin rivàs ta un grant prat
cherba verda non daveva, nencja zala.

Dal bosc doloròus al èl prat atòr ghirlandàt
coma chel bosc al è dal grant fosàt:
chìn talorli dal splàs i vèvin i pas fermàt.

Par dut a era savolòn sut e mpacàt
el post ghi someàva tant a chèl che
sot daj piè di Catòn al era stàt pestàt.75

O vendeta di Diu, cuant timòu che
vignì ti ghi fàs a ognùn cal lès
chèl che dut manifèst stàt a mi è!

Tanti ànimis nùdis jodùt i vevi, e chès
in mòut mieràbil a planzèvin
e ognùn a pareva chel stes sufrì nol vès.

Cers di lòu su la schena si distiràvin;
altra zent si sintava dutatenta,
e àltris pur sempri a si movèvin.

La zent chenziru a zeva a era tanta,
e mancu chè che sdrajada a era al turmìnt,
ma peu di dut a stèvin chej da la lengata.

Cun colà lent, su dutl savolòn presìnt
a plovèvin fàldis infogàdis,
coma di nèif in ta li àlpis sensa vint.

Comche Lesàndri in ta che bàndis cjàldis
da lIndia jodùt al veva nsima daj so fans76
fin in cjera flàmis colà sàldis;

che par pestasà metùs si èrin, visìns e lontàns,
luj e li so schièris, par chel vapòu
si distudàs prin cha cauàl zès altri dans;

cussìl vegneva jù l eterno calòu;
el savolòn al impijàva comla lescja
sot l asalìn, el radoplaval dolòu.

Sensa maj ripoà aera lintrescja
da li puòri mans, che chej fòucs pì visìns
via a scjasàvinche arsùra frescja.

Scuminsjàt i vevi: Maestro, tu chi ti vìns
duti li ròbis, fòu che ognùn demoni fuàrt
chjodùt i vìn al entrà e chencjamò ni sòn in mins,

cujl ee chel grant ca par ca no si vedi necuàrt
dal fòuc, sdrajàt comcal è e cul vuardà brut,
ca no si rìnt nencja la ploja, che tant a àrt?

E chel stes che cont si veva ben rindùt
chjò ghi domandavi al me duca di luj,
al vevafreysty sigàt: Vìf e muàrt: il stes i soj in dut.

Se Gjove al stracal so fàbri77 da cuj
tant infastidìt cjòlt ghi veva la saèta
che a la fin da bàtimi a veva, e pì di un puj;

o se lujl stufai àltris una la volta
a Monzibièl ta la fuina nera,
sigànt Bon Vulcan, ajùta, ajùta!,

cussì comche fàt al vevan ta la lota di Flegra,78
e me cal saèti cun granda fuarsa
a nol podarès vej vendeta legra.

Alòr il me duce parlàt al veva cun fuarsa,
tant chjò no lu vevi maj cussì fuàrt sintùt:
O Capànio, pa la raòn ca no sindolsa

la to rogansa, i ti sòs tu punìt:
nisùn martiri, fòu da la to rabia,
al tegnaràl to teròu di dolòu mplenìt.

Dopo, cun me, pì serèn, al veva paràt via
diìnt: chel lì al è stàt un daj sièt regnàns
che Tebe judàt a àn; el a vùt, e l para via,

a veju Diundisdèn, ca lu cròt caua daj so dans;
ma, coma che jòi ghiai dìt, i so dispiès
a no sòn par luj nencja un puc malàns.

Adès stami davòu, e i no volarès
ch'i ti metès i pièn tal savolòn ardìnt;
ma dentri tal bosc tèn i piè strès.

Taìnt i èrin rivàs ulà cal zeva surgìnt
un rìvil picinìn da la foresta;
tant ros al era che di butà fòu i sintevi muvimìnt.

Comche dal Bulicàm79 a vèn fòu na rojuta
che dopo li pecjadòris si spartìvin,
cussìn tal savolòn a zeva ic duta.

Il so font e li dos bàndis a èrin
fàtis di piera, coma pur i màrgins;
par chèl necuàrt mieri che pal pas i zèvin.

Fra dut chèl chiai volùt chi ti tegnès a mins,
dopo che nui sìn entràs pa la puarta
che ducju a pòsin pasà o zighi visìns,

na roba ca no à notàt la to vista,
e ca varès da vej, al è stu rìvul chì,
che sù di sèl distuda ogni flamuta.

Sti peràulis dìtis li veval duce a mi;
alòr jò preàt lu vevinca mingrandìsil past,
che la vojal era zà zùt a ngrandimi.

In miès dal mar si pòs cjatà un post guàst,
al veva alòr dita, ca si clama Creta,
ca veva un re cal tegneval mont cast.

Ulà a è na montagna dal dut bondanta
di aga e di fràscjs, cul non dIda;
comna roba vecja a è adès deerta.

Rhea a la sielzuda comna cuna fida
par il so frutùt, e par platalu dut
sal planzeva, a deva na sigada.

In tal mont un grant vecjul è stàt jodùt
cal tèn li spàlis voltàdis vièrsl Egjt,
e Romal jòt, ndà chel sperà al à metùt.

Il so cjàf al è di oru fin finìt,
e di pur arzènt a sòn i so bras e pet,
e di ram fin lì chel cuàrp a si divìt;

da lin jù dutl è fàt di fièr sclet,
al di fòu dal piè destri cal è di madòn;
el stàn ta chèl pì chen ta 'l altri dret.

Duti li pars, fòu che l oru, ròtis a sòn
da na fesùra ca gota làgrimis
ch'l sclap a làsin cul zì da la stagjòn.

E zìnt ju a sbùin li altri ròcis
faìnt l Àcheront, il Styx, e l Flegetonta;80
e dopo a vàn jù cun che altri gòtis,

en fin a rìvin là che pì no si dismonta:
a fàn pur Cocit; e sè ca sedi che posa,
pì tars tjodaràs, però chì no si conta.

E jò a luj: Se sta pìsula fosa
a deriva da lasù tal nustri mont,
parsè i jodinu ch'encja in ta stu post si'ngrosa?

E luj a mì: Tu ti sàs chel post81 al è rotònt;
e se pur a è ver chi ti sòs vegnùt jù tant
pa la sinistra, zìnt la jù vièrs il font,

no tias encjamò il sìrcul ziràt dut cuant:
duncja, sa vèn fòu cualchicjusa di nòuf,
nosta maraveàti pì di chel tant.

E jò di nòuf: Mestri, ndulà ca si mòuf

Flegetònt e Lete pur? che dal un i ti tàs,
e l altril vèn fàt, ti dìs, cuant che chì a plòuf?

Ta duti li to domàndis ti mi plàs,
al veva rispundùt, mal bulì da laga rosa
da risolvini a veva una chi ti mi fàs.

Lete tjodaràs, ma fòu di sta fosa,
ndulà ca vàn lànimis a lavasi
cuant che pentìt sia ognànima colpoa.

E nfìn: Belzà a è ora di lontanasi
dal bosc; stà atènt davòu di vegnimi:
i òrlis a no sòn nfogàs; lì tegnìnsi,

parsè che lì a no è nuja ca sinflami.

Cjànt Cuindicèin

Adès si movìn par un daj durs màrzins;
el fun da la ròja fern altl stà e tant,
che dal fòuc al salva aga e àrzins.82

Coma i Flamèncs tra Brugia e Gujsènt,
temìnt il mar alt che vièrs lòu si buta,
a fàn ripàr par chel mar nol vegni ndavànt;

e comca fàn pur i Padovàns luncl Brenta
par difìndi li so vìlis e cjascjej,
princhel cjàlt a sìntin Cjarnia e Carinta83;

in maniera sìmil a èrin fàs chej,
encja se no pròpit cussì als e grancj,
ma èrin lo stes dal so mestril volej.

I si èrin zà tant lontanàs da scjù poscj
che scjù àrbui no varès pì djodi podùt,
nencja sei boscs a fòsin stàs tant pì grancj,

cuant che na fila dànimis i vèvin jodùt
ca vegnèvin lunc l àrzin, e ognuna
mi fisava coma cuant ca si scurìs dut

un al vuarda n altri sot na nova luna;
e cussì vièrs di nu li sèis a spisàvin
comcal fàl vecju sartòu cun vista puc buna.

Da tal famèa cjalàt cussì da visìn,
cognosùt da un i eri stàt, ca mi veva tiràt
la mània e sigàt: Ben si cognosìn!84

E jò, cuant che a mil bras al veva slungjàt,
fìs vuardàt lu vevi tal so brustulìt di aspièt,
cussì che mpedìt no ghi veva'l so muu bruàt

di cognòsilu, po, al me intelèt;
e sbasànt la me man vièrs la mua,
rispundùt ghi vevi: Sèiu chì vu, Siòr Brunèt?

E luj: Ol me bon fiòl, al pòsia ausà
un puc di timp cun te il Brunèt Latìn
di stà, si ghi dìn timp ai àltris di avansà?

E jò dìt ghi vevi: Stèimi pur visìn;
e si volèis che cun vu i mi sinti,
và ben, se benl và cun chèl dal me cjamìn.

Fiòl me, al veva dìt, se alc un di scju chìl vòu disti,
el resta fer, par sent àis al stà dopo sdrajàt
e i so bras dal fòuc nol pòsin pì asìsti.

Ma và pur indavànt: jò ti staraj al lat;
daj me compàis i tornaraj dopo jù,
che ognidùn al plans da eterno danàt.

Di zì jùn strada i no vevil coràgju
par stà cun luj, mal cjàf bas i tegnevi
comun cal riverìs chej ca sòn pìn sù.

Al veva tacàt: Sè cal è cal destini
di fati vignì chì prin dal ùltin sen?
e dìs di chèl chjodi ti fà par indlà zì

Lasùn alt, ulà cal è ogni dì serèn,
ghi vevi rispundùt, ta na val mi soj pierdùt,
prin ca vès la me etàt tocjàt il plen.

Domalièj di matinal è chist susedùt:
chistu sia fàt jodi, tornànt jò ulà,
e a cjàa di nòuf mi partarà par stu post tant brut.

E luj a mì: Seguìs pur la to stela
e maj ti sbaliaràs di rivà tal gloriòus puàrt,
se ben mi soj necuàrt ta la vita biela;

e se jòi no fòs cussì da timp muàrt,
jodìnt chel cjèl a tiè stàt cussì benèvul,
ghi varès dàt a la to òpera cunfuàrt.

Ma chistu ingràt e malìn di pòpul
che da Fieul al è vegnùt jùn timp antìc,
e cal tèn encjamò dal mont il perìcul,

si farà par te, pal to ben fà, nemìc:
e a è raòn, che par scjù schers crudej
a no convièn pròpit fà frutà dols il fìc.

Da timps antìcs a vegnèvin clamàs svuarbej;
sta zent a è avàra, invidiòae rogànta:
da luànsis sòs di tègniti a è miej.

La to furtuna tant onòu ti planta
che na part e laltra di te a varàn fàn,85
ma lerba dal bec a sarà distanta.

Cal fedi strage il bestiàn fieolàn
di sè stes, e ca nol toci la planta
che forsi ncjamò fòu a vèn dal so ledàn,

chen chèl a rivìf la siminsa santa
di chej romàns ca èrin restàs cuant
che stàt fàtl eral nit di malìsia tanta.

Sel me volejl fòs stàt tant pì mportànt,
rispundùt ghi vevi, vu ncjamò no sarèsis
da lumana natura lasàt dibant;86

chen mins encjamò miè fisa e mintristìs
la cjara e buna imagin paterna
di vu cuant chen tal mont cul zì da lòris

minsegnàvis comche l omp a sieterna:
e cuant chi podaraj, mentri chi vif,
il nòn vustri i vuej falu lasù tornà.

Sè chi mi contàis tal me cjàf i lu scrìf,
e cont lu tegnaraj par spiegà cun altri test
a ic87, se là i rivaraj, par intìf.

I vuej doma ca sedi ben manifèst,
che sè la cosiènsa no mi impedìs,
la Furtuna i confrontaraj, cun alc di sest.

A no sòn nòvis par me sti capàris:
ca ziri pur Furtuna la so roda
comca vòu, e i contadìns li so sàpis.

Il me mestri alora in ta la banda
destra a si veva ndavòu voltàt a vuardami;
e dìt al veva: Ben scoltada se ben notada.

Ma lo stes a cjacarà i zaraj a mètimi
cun Ser Brunèt, par cjatà fòu cuj ca sòn
i compàis sos pì famous, com'ch'i stimi.

E luj: Savej di cualchidùn al è bon;
di chej àltris a sarès di tai tant miej,
chi vìn puc timp, e ròbis da dii tàntis a sòn.

Che dùcjus a èrin clèrics ti varès di savej
e leteràs grancj e di fama granda,
e dal stes sporc pecjàt tal mont a èrin chej.

Prisiàn tacàt ghi stà a che zent lorda,
cun Checo dAcors pur; encja d' jòdilu,
se di un tal schifo voja ti'n vès vuda,

chèl ti varès podùt, encja se trasmutàt lu
vèvin (dal servo daj serfs) dal Arno al
Bachiliòn, la chel so malàn zùt al era a lasalu.

I diarès di pì, mal contalu sensa fal
masa lunc al sarès, parsè che jòi jòt
fun nòuf ca si leva sù dal savolòn da la val.

A riva zent cu la cual no pòl stàighi sot:
ti racomandi tant il me Teòu,88
chen ta chèl encjamò i vìf, pur uchì sot.

Alòr a si veva voltàt comun coridòu
cal còr a Verona 89cul colòu dut vert
paj cjàmps, e al somèa di dùcju lòu

chèl cal vìns, e sensaltri no chèl cal pièrt.

Cjànt Sedicèin

Rivàt zà i eri indulà ca murmurava
laga ca colavan tal altri sìrcul,
pròpit comun vespàr cal sbuinava,

cuant che tre òmbris jodùt al veva'l me vul
vignì fòu daun scjàp cal pasava
sot di che dura plòja ca no bàt maj màncul.

Vièrs nu a vegnevognuna e a sigava:
Fèrmiti tu che dal vistìt ti somèis
un che dal nustri puòr paìs90 al riva.

Puòr me, se plàis ca vèvin parfìn ta li sèis,
nòvis e vècis, da flàmis cauàdis!
Encjamò mal i mi sìnt al pensàlis.

Si veva fermàt il mestri a li so sigàdis;
vièrs me voltàt si veva e dita: Speta.
A scjù chì biugna uàighi corteìis.

E sa no fòs par chel fòuc cal saèta,
ca è natura dal post, jòi diarès
che miej a è par te che par lòu di fà svelta.

Esìnt nu lì fèrs, di nòuf tacàt a vèvin chej puarès
il vers antìc91; e cuant ca èrin da nu rivàs,
chej tre na roda fàt a vèvin di sè stes.92

Comca fàn i campiòns, nus e sudàs,
cuant ca studièjn comotegni vantàgju,
prinche al bàtisi a vegnìn impegnàs;

cussì zirànt, ognidùn in sù en jù
mi vuardava, cussì che par na bandal cuèl
si stuarzeva ma ai piè no ghi zeva davòu.

E Sel mal di stu post mol ma tant crudèl
dispièt a mi fà e al nustri preà,
al veva un tacàt, e al bruamìnt da la pièl,

ca posi la nustra famal to spirt pleà
par dìini cuj chi ti sòs che cuj piè vifs
ognùn a ti jòt cussì sigùr l infièr freà.

Chistu, che li so tràcis i me piè a pèstin restìfs,
e che dut nut e spelàt al èn strada,
grant al è stàt pì di chèl che crodi tintìvs:

Nevòut al è stàt da la buna Gualdrada;
a si clamava Guido Guera, en vita
tant fàt al veva cul cjaf e cu la spada.

L altri davòu di mel savolòn al pesta:
Luj al è Teghiàr Aldobrànt, e la so vòus
tal mont a sarès da godi e basta.

E jò, chi soj metùt cun lòun ta sta cròus
ieri Jàcu Rusticùs, e, tenti di mins ben vièrt,
la me fèmina dàt mi veva ducju i malàns.93

Se jòi fòs stàt ndà che dut a è di fòuc cujèrt,
nenfra di lòu di sot i mi sarès butàt,
e'l me siòr al varès sufrìt, chèl al è cèrt;

ma parsè chjò i mi sarès cuèt e bruàt,
la poura vinsùt a veva la me buna voja
che dimbrasàju mi veva ngoloàt.

I vevi alòr tacàt: Dolòu, no malìsia,
la vustra condisiòn dentri a mia fisàt,
tant che tantghi volarà par zì via,

apena che stu me siòr mia contàt
peràulis che par chès pensàt i vevi
che sè chi sèis, cussì vi vevi pensàt.

Di là daj vùstris i soj, ei scoltavi
sempri lòpera vustra ei biej nòns
che cun tant gust i sintevi e contavi.

L amàr i lasi eai milùs i vaj che prons
prometùs mi sòn stàs dal me duca onèst;
ma jùn tal miès iai prin da zì, paj rivòns.

Ca condui par tant timp cun chistu bon sest
lànimal to cuàrp, luj dita'l veva di nòuf,
e dopo ca lui pur la to fama cul rest,

ma dìs se l onèst e bon vivi si mòuf
ncjamòn ta la nustra sitàt comna volta,
o se zùt al èl soreli envensi a plòuf;

che Gulièlmo Borsej, ca si lamenta
cun nu da puc e al è là cuj compàis,
asaj cul so dii a ni tormenta.

La zent nova e ducju chej so guadàis
e vìsis a sòn a dismiura generàs,
Firènse, in te, cussì che zà ti sìns li plàis.

Cussì iai sigàt, cun mua e vuj alsàs;
ei tre, che capìt a vèvin chistu coma risposta,
vuardàs si èrin comdavànt dal ver mpipinotàs.

Sè chaltri vòltis cussì puc ti costa,
a vèvin rispundùt, il sodisfà dùcjus,
beàt tu se cussì ti pòsis parlà a pusta!

Cussì, si ti scjàmpis da scju poscj tant brus
e a jodi ti tòrnis li bieli stèlis
e dii ti podaràs: I sìn zùs,

fà che di nu a la zent ti pàrlis.
A stu punt ròt a vèvin la roda, eal scjampà
àlis a parèvin li gjàmbis sos snèlis.

Un frosc derba i no varès podùt gjavà
prima che cussì svels sparìs a fòsin;
alòr il mestril troj just volùt al veva cjapà.

Ghi eri zùt davòu, e puc ndavànt i èrin
che zài sintèvin il rumòu da laga,
chal parlà apena i si sintèvin.

Coma chel flun che pur sempri al vaga
ben prin dal Monviso, vièrs il levànt,
a sinistra dal Apenìn, faìnt na riga

ca si clama Agacujèta in sù, tant
prin che jù a val al zèdin tal bas lièt,
e a Forlì cun chel nòn nol và pì ndavànt,

ulà al rimbomba nsima di San Benedèt
dalAlp, par colà n ta na cascata
che a fà la part di pì di mil a si mèt;

cussì, in front di na riva dut rota,
sintùt i vèvin il fracàs di che aga tinzuda,
che èco alòr rumòu e orèla n lota.

Jòi vevi ntòr na cuarda rodolada
e cun ic i vevi pì vòltis pensàt
la lonsa di cjapà da la pièl macjada.

Dopo vej dut chel torzeamìnt molàt
coma chel duce mi veva comandàt
data ghi la vevi ta un grop dut invilusàt.

Alòr luj si veva voltàt vièrs il destri lat
e un bièl puc pì lontàn da la sponda
stu arnèis al veva n ta stu profònt casàt.

E pur alc di nòuf al à pròpit da dà,
i mi dievi a me stes, al nòuf sen
chel mestri cul vuli al zarà a secondà.

Ahi cuant ai òmis stà atèns a ghi convièn
visìn di chej ca no jòdin doma lòpera,
ma jodia vòlin sè chel pensejl ritèn.

E mi veva dìt: Adès chì sù al vegnarà
chèl chi speti e chel to pensejl insumièa:
a è alora miej che a tè a si fedi mostrà.

Sempri a chel ver cal à mua di buìa
l omp al à da tègnisi pì cal pòl dal dii
par che buiàr a nol zedi a someà;

ma paj vèrs di stachistu i no pòl tai
comèdia, i ti zuri, cjàr letòu,
che lòu a no zaràn par tant timp a lui,94

se jodùt noai par làjar plendi dolòu
vignì nodànt na figura in sù
ca deva maravèa al còu sigùr,

cussì comcal tornan sù chèl cal và jù
a molà làncora ca singròpa
o taun scoj o altri chel mar al siera sù,

en sù al torna, cunun grant colp di talpa.

Cjànt Diisietèin

Èco la bèstia cu la coda spisa
ca pasa montàgnis, ca ròmp murs e àrmis;
èco chè che par dut il mont a spusa!

Cussì tacàt al veva il me duca a contàmilis;
e fàt sen ghi veva di vignìn tal orli,
lì chel màrmul chadès i uàn al finìs.

Cun cjaf e pet che sporcja figura di imbroj lì

vegnuda fòu a era; ma oh cuant puc gust
d'jòdila ca era; ma la coda lasada a la veva dentri lì.

La so mua a era mua di omp just,
tant buna a ghi someàva la pièl,
e dun sarpìnt gros dut il rest dal fust;

do gjàmbis pelòis a veva fin sot il cuèl;
schena, pet, e dùtis dos li bàndis
di grops e risòs cujèrtis èrin, dut puc bièl:

cun pì colòu e cussì ben tesùdis
Tartars o Turcs maj fàtnoan tal tèlis,
nè maj no'n d'à la Aràcne ideàdis.

Comche a vòltis i jodìn li bàrcis,
ca sòn un pucn ta laga eun puc par cjera,
e coma ulà tra cjòchis sgjvìgnis todèscjs95

il bìvar si tèn pront pa la so guera96,
cussì la bruta bèstia a si pojava
sul orli di piera chel savolòn al siera.

In ta laria duta la so coda a zuisava,
strinzìnt in sù la velenoa fòrcja
che comun scorpiòn la so punta armava.

Il duc dìt al veva: Tacàn a la largja
a fà un puc di strada vièrs che bruta
e trista bèstia che ulà simbancja.

Ma jùi èrin zùs vièrs la destra tetuta
e in tal orli i vèvin fàt un dèis pas
par scansàl savolòn e la flamuta.97

E cuant che ulì di ic i èrin rivàs,
pì lontàn jodùt i vèvin in tal savolòn
cèrs che visìn dal buròn a èrin sintàs.

Uchì il mestri: Sicomche tant benòn,
e a font, i ti cognòs chistu sìrcul,
a mia dìt, và, e jòt la so condisiòn.

Và pur a raonà cun lòu, ma n pìsul:
in tal fratìmp i parlaraj cun chista,
chuài volìn li so spàlis da èrcul.

Cussì ncjamò n sù par lestrema cresta
di chel siètim sercli pròpit dut besòu
i eri zùt, ndà che che puora zent a stà.

Fòu daj so vuj al scopiàval so dolòu;
di cà, di là, si judàvin cu li mans
tant da chel savolòn cjàlt che dal vapòu:

pròpit coma che destàt a fàn i cjàns
cun ghigna o cun sata cuant che muardùs
a sòn da puls, da mòscjs o da tavàns.

Cuant chin mua di cèrs i mes 'èrin zùs,
indulà chel fòuc doloròus al cola,
cognosùt no vevi nisùn, ma lì a èrin dùcjus

cu na borsuta jù dal cuèl, a pìndula,
ca veva un cert sen e un cert colòu,
chognùn al someàva di gòdila.

E cuant che jò, vuardànt, mi eri metùt cun lòu,
ta na borsa zala jodùt i vevi un blu98
che di mòut e mual veva di leòn, òu.

Dopo, parànt via stu post a vuardalu,
jodùt in d'avevi naltra comal sanc rosa
cu nàucja blancja pì dal butiru.

E un che cu na scrofa blu e grosa
segnàt al veva il so sachetùt blanc,
dìt mi veva: Se fatu tu n ta sta fosa?

Và via; e parsè chencjamò ti ziral sanc,
tias di savej chel me visìn Vitaliàn
a sinistra si sintarà dal me flanc.

Cun chiscju florentìns i soj padovàn:
tanti vòltis lorèlis mian intronàt
sigànt: cal vègni pur l cavalièr sovràn,

cal varà borsa cun tre cjavròns menàt!
Chì fàt sl veva na bocjàta e butàt fòu
la lenga comun nemàl ca si tènl nas lecàt.

E jò, temìnt dinfastidìl me signòu,
che da puc di stà puc mi veva viàt,
da che puorànimis tornàt i erindavòu.

Cjatàt i vevi chel me ducal era montàt
belzà tal schenòn di chel crudèl nemàl,
e dìt mi veva: Adès tenti fuàrt encoràt.

Ormaj cussì i zìn jù n ta stu fosàl:
monta davànt, che jòi vuej èsin tal miès,
cussì che la coda no podarà fà dal mal.

Coma chèl chintòr al sìnt il brividès
da la cuartana, cun lòngulis blàncis,
e che doma vuardàl vert al tremarès;

tal ieri jò al sinti che peràulis;
ma la vergogna mi li veva ben sunàdis,
chen front dal paròn al serf ghi da pì fuàrsis.

I mi eri cussì sestàt su che spalàtis:
Mut i eri restàt cuant che dii i volevi,
ma i no vevi podùt: Fà chi ti mimbràsis.

Luj belzà mi veva judàt cuant che mal i stevi,
e pìncjamò; apena chi eri montàt,
mi veva tant judàt che dur mi tegnevi;

e dita'l veva: Geriòn, mòuf il cuarpàt:
chei zìrus a sèdin larcs e il zì jù puc:
pensa al pèis nòuf ca tiè stàt cargàt.

Comche la navuta a vèn fòu dal so lòuc
puc par puc prima da lasà il so puàrt,
e dopo chen dut si sinteva tal so zòuc,

là cal eral pet, il so codòn stuàrt
al veva, e comna biata si veva movùt,
e cu li sgrìnfis laria movùt al veva fuàrt.99

Pì poura di cussì i no cròt cal vès vùt
Fetòn cuant che bandonàt al veva i frens,
el cjèl, comchi savìn, si veva cuèt cuai dut;

e nencjal puòr Icar cuant chei rognòns
si veva sintùt splumà da la cjalda cjera,
cul sigà dal pari, Brut vivi ti tèns!

O se poura! Di fòu altri no era
che arian t'ogni banda, e dut platada
a era ogni vista fòu che la bèstia ntera.

Jodinla che ic plan planìn a è lì ca noda:
a zira e a và jù, ma jòi no mi necuàrs
fòu che dal vint sot la mua, e la soflada.

A destrai sintevi zà chej rumòus fuàrs
che sotl feval svuatarà da li àghis
chei me vuj djodi la jù no èrin avàrs.

Ma poura vùt i vevi di sbrisà jù da li bàndis,
ndà ch' jodùt i vevi fòucs, e planzi i vevi sintùt;
che jò tremànt strenzùt i vevi di nòuf li gjàmbis.

Alòr jodùt i vevi sè chi no vevi prin podùt,
il zì jù e il zirà par chej grancj' maj
che plan plan si fèvin visìn dapardùt.

Coml falcòn che stàt al è su làlis asaj,
che sensa jodi nè lescja nè usièl,
dii ghi fà al falconièr, Ventu jù, tramaj!,

e al vèn jù, strac, ma ben pur sempri snel,
faìnt sent ròdis e lontàn si depòn
dal so mestri, spresànt e plen di fièl;

cussì ni veva metùt jùn tal font Geriòn,
ulìn tal piè di che parèit di rocja
e, discargàt chèl cal veva tal schenòn,

svignada si la veva, coma daun arco na frecja.

Cjànt Dicjotèin

Al è un post ca si clama Malbòls in tal infièr
dut di piera e colòu tra fièr e cjalìn,
coma chel sìrcul ca ghi stà dut atòr.

In tal miès di stu cjamp di malignitàt plen
a si jòt un pos na vura larc e profònt,
e di stu post i vuej adès spiegàl dièn.

Chel sercli ca sjòt par dut cussì rotònt
tra il pos e il piè di chel rivòn dur,
al tèn dividùt di dèis valàdis il font.

Coma là ndulà che par vuardà l mur
pì e pì fòsis a circòndin i cjascjej,
il post ndà ca sòn a sjòt ben di sigùr,

la stesa figura chì a faèvin chej;
e comdal entrà di tàlis fortèsis
fin a la riva di fòu a sjòdin pontiej,

cussì da che parèit di piera daj scòis
sjodeva ca zèvin sovràrzins e fosàs
fin tal pos, ndà ca èrin troncàs e unìs.

In ta stu post, da la gran schena scjasàs
di Geriòn si èrin cjatàs, el poèta
a sinistral era zùt, seguìt daj me pas.

A man destra a era ncjamò zent puareta,
nòufs turmìns par lòu e tancju frustadòus,100
che n plen a colmàvin la prin buata.

Tal pì bas a èrin nus i pecjadòus:
dal miès in cà ni vegnèvin incuntri,
di là, cun nu, ma pì svèls cjaminadòus,101

comchei Romans cuj so pelegrìns dentri
in tal àn dal Giubilèo, sù e jù pal punt
a veva la zent di pasà un mòut scaltri,

che da na banda dùcjus a pùntin, apùnt,
vièrsl cjascjèl102 e a vàn a San Pieri;
in ta che altra, vièrs la culina ca ghi stàn front.

Di cà, di là, insima di chel clap neri
jodùt i vevi diàus cornùs cun gràndi vìscjs
ca ju frustàvin davòu visìn di lì chieri.

Ahi, comche a lòu ghi fèvin vignì li plàis
cu li primi legnàdis! E lì nisùn
li secòndis al spetava nè li tèrsis.

Mentri chi zevi, i me vuj cun chej di un
scuntràs si èrin, e jò dìt ghi vevi sùbit:
Di jodi stu chì, po, i no soj a diùn;

cussì chjò di parlàighi mi sintevin dèbit:
el me dols duca cun me si era fermàt,
e permetùt mi veva di stàighi un puc nsièmit.

E di platasi crodùt al veva chel danàt
sbasànt la mua, ma ghi veva ben puc zovàt
chi ghi vevi dìt: Tu chel vuli n cjera tias butàt,

se i to lineamìns no tias falsàt,
Venedìc ti sòs tu, di Cjaanemìs;
man ta stu bròut picànt se ti àja menàt?

E luj a mi: Puc volentej i lu dìs;
ma mi cunvìns la to clara favela,,
ca mi recuarda ben i me vècjus dìs.

Jòi soj stàt chèl che la Ghisobièla
iai menàt a fàighi voja al marchèis,
ca dii se ca vòu la sporcja novela.

Ei no sojl ùnic chì chi plàns Bolognèis;
ànsi, al è chistu post tant plen,
che chej poscj a dovèntin sempri pì vuèis103

ulà che la zent a dìs sipa tra Savena e Ren;
e se di chist ti vòus vej testimoni,
tèn ben a mins il nustri tiràt di sen.104

Sul dii chistu al era stàt viscjàt da un demòni
cu la scoria, ca ghi veva pur dita, Via,
rufiàn! Fèminis chì non dè da trufani.

Di nòuf i eri zùt cul ducen compagnìa;
puc a puc, dopo cualchi pas, i rivàvin
là ndulà chun scoj mi feva da via.

Plan planìn chèl lu vìn uàt comscjalìn;
e ziràs a destra sù par la schegja,
lasàt i vèvin chej chin eterno a ziràvin.

Cuant chi èrin là nsima da la bolgja
di sot par dàighi pas a chej puòrs sbatùs,
il duc al veva dìt: Ferma, e fàighi slungjà

il vuli sù di te a chiscju àltris mal nasùs,
che di lòu no ti ghias ncjamò jodùt la mua
sicoma che par là chi zìn nu a mo sòn vegnùs.

Da chì i vuardàvin chej che sensa paua
a vegnèvin vièrs di nu da laltra banda;
svels a zèvin, e la viscja ghi era caua.

El bon mestri, sensal me domandà,
mi veva dìt: Da nocjada a chel grant cal vèn
el pàr che par dolòu lagrima pì nol à:

se aspièt da re chencjamò al ritèn!
Chèl al èl Gjàson che cul sen e cul còu
il montòn ai Còlcis ghi veva cjòlt ben.

Pasàt al era par liula di Len, besòu,
dopo che lardìdis fèminis spietàdis
dàt la muàrt ai so màscjus ghi vèvin, òu.

Chì cun sen e cun peràulis ornàdis,
Isifìl al veva nganàt, che zovenuta
che prin a veva duti li àltris nganàdis.

Chì lasada la veva, plena, besoluta;
chista colpa a stu martìr lu condana;
e encja di Medea si fà vendeta.

Cun lujl và chèl che coma lujl ingana:105
ca basti stu chì di chista prima val
savej e di chej chin sè a intana.

Zà ièrin ulà ndulà che sta streta cal
cul àrzin secònt a và ancroasi,
e a fà di chèl unaltri arcda schenàl.

Da chì i vèvin sintùt zent lamentasi
in tal altri bus, zent che sempri a sborfa
mentri ca si mèt besola a menasi.106

Cujèrtis a èrin li rìvis di mufa
fata dal flat di sot ca simpasta,
e che cuj vuj e cul nas al feva barufa.

Il font al è uchì tant scur ca nol basta
par nija par jodi sensa montà nsima
dal arc, ndulà chensima dal scoj al stà.

Chì i érin vegnùs; e jùn ta la fosa colma
jodùt i vevi zent tufadan ta un ledàn
vegnùt da ceso umàn, cuj saja maj coma.

Mentri che la jù i provavi a jodi lontàn,
jodùt i'n vevi un cul cjàf cussì sporc di merda
che se làic al era, o predi, doma lòu lu sàn.107

Mi veva chèl sigàt: Sè zent chi sèis ingorda!
Parsè vuardà me pì che chej àltris brus?
E jò a luj: Parsè cheben mi riguarda

tiai na volta jodùt cuj cjaviej sus
e Alèsiu Intermenei da Luca ti sòs:
e ti minterèsis pì daj àltris, dùcjus.

E luj alòr si veva dàtn ta la sucja un colp gros:
Ca jù mian implombàt plen di chej lechès
che maj sasiàt mi vèvin prin di stu pos.108

Sùbit dopo il duca: Jòi pocarès,
mi veva dita,  i vuj un puc pìn davànt,
cussì che la mua miej jodi ti podarès

di che sporcja sdrondina ca stà gratànt
il cjàf so cun l'òngulis smerdojòis
che prin a cola jù e dopon piè si stà voltànt.

Tàide a è, la putana che dìtis
cussì ghi li veva al so druid, Iàju gràsis
gràndis da te? Ànsi, maraveòis!

E ca sèdin chì li nustri ocjàdis sàsis.

Cjànt Dicjanovèin

O Simon magu109, o disgrasiàs di compàis
che li ròbis di Diu, che di bontàt
aan di èsi spois e invensi i adulteràis

par oru e arzènt, cal è un orìbil pecjàt;
adès a è miej chi vi suni la tromba
dal momènt chi sèis dentri tal ters fosàt.

Zà ièrin, insima di che altra tomba,
zùs in sù di chel scoj pròpit in ta la part
che tal bièl miès da la bolgja a plomba.

O grant savej, cuant granda ca è che art
chi ti mòstrisn tal cjèl, in cjera e pal mont;
el just che par dut ti fàs, comcal è fuàrt!

jodùt jòi vevi 'n ta li rìvis en tal font
la piera lìvida mplenida di bus
dùcjus larcs compàis e ognùn rotònt.

Pì grancj no èrin chej apena jodùs
di chej dentri dal me bièl San Zuan,110
che da batieatòus uàs a sòn zùs;

un di chej, zà al è cualchi bièl àn,
i lai ròt parsche dentri un a si nnegava:
e ca tàin li cjàcaris, ca fàn doma dan.

Da la bocja di ognùn, fòu ghi vegneva
diun pecjadòu il piè111 e da li gjàmbis
fin tal gros, el rest dentri a ghi steva.

Li plàntis ghi èrin a dùcjus impijàdis;
e li zuntùris a dèvin colps cussì sclès,
che ròt a varèsin vencs e cuàrdis fuàrtis.

Comchel flameà là cal è un grisignès
a si mòuf in sù e jù pa la scusa,
cussì lì daj talòns ai dèicj al eral stes.

Cujl ee chèl, mestri, che rabia nol lasa
e cal svuisèa tant pì daj so compàis,
ghi vevi dìt, e che pìl supa sù la flama rosa?

E luj a mi: S'i ti vòus chen ta chej scòis
ti parti ca sòn taj rivòns pìn jù mpostàs,
da luj ti savaràs di luj e da li so plàis.

E jò: Par me a và dut ben sè ca ti plàs:
tu ti sòsl siòr me e jòi ghi staj visìn
al to volej, ei ti sàs sè ca si tàs.

I èrin alora rivàs in tal cuàrt àrzin:
voltàs si vèvin, e a man sancal pas i vèvin metùt
fin che ulà in tal buaròt stret ièrin.

Il bon mestri dal flanc so nol veva volùt
chi mi liberàs, e cussì rivàs i èrin tal post rot
di chèl che cuj piè al veva sempri planzùt.

O cuj sotu che chèl di sù ti tèn sot,
ànima puareta, coma pàl plantada,
i vevi tacàt a dii; s'i ti pòs, fàun mot.

Comun frari ieri che confesiòn ghi dà
a un cjan di sasìn, che apena mbuàt,
Và ndavòu, ghi dìs, par tegnil murìn banda.112

Sòtu zà chì dut dret, al veva chèl sigàt,
sòtu zà chì dut dret, tu, Bonifasi?
Da divièrs àis il scrìt buiàr 'l è stàt.

Sòtu tu belzà di chel posiedi sasi
che par chèl no tias vùt poura di inganà
la biela siora113 par dopo fàighi strasi?

Di stuc esìnt restàt, la me mins lontana
dal capì sè ca ghiera stàt rispundùt;
cuai scuarnàt, altri fàt no vevi che il mona.

Alòr Virgìlio dìt mi veva, cal veva jodùt:
Cussì dìs: No soj chèl, no soj chèl chi ti cròs;
e jò dìt i vevi comca mi veva imponùt.

Il spirt alòr dut stuarzùt al veva i piè sòs;
ma dopo, e cuai planzìnt e suspirànt
mi veva dìt: Duncja, se vùtu da chèl chi tjòs?

Se di savej cuj chi soj ti sòs calàt tant,
e vegnùt jù par sti rìvis di corsa,
ti diaraj chiai pur vistìt il grant mant;

e l è tant ver chi soj stàt fi da lorsa,114
plen di voja di avansà i orsàs;
la sù a àn, e jòi soj chì in borsa.

Sotl me cjàf a sòn zài àltris stàs strisinàs,
che prin di me a sòn vegnùs simonegjànt,
en ta li fesùris da la piera platàs.
Ma
La jùi colaraj encja jò dut taun colp cuant
che chìl sarà chèl chi pensavi che tu ti fòs.
cuant che puc fà vegnùt ti mi sòs davànt.

Ma pì al è zàl timp che jòi me piè i scòs
e che cussì mi cjati cul cul in sù
che lujl restarà plantàt cuj so piè ros:

che dopo di lujl vegnarà un schifòus chì jù,
da la Fransa, un pastòu tant sensa lès,
tal ca è miej che luj stes e mel cujèrzi sù.

Un nòuf Gjasònl sarà, di cuj a si lès
taj Macabej; e coma ca ghiè mol stàt
il so re, cussì a luj chèl che re al èn Fransa adès.

Jòi no saj chì se jòi eri stàt masa mat,
cuant che rispundùt ghi vevi in chistu metri:
Alòr dimi: cuàncju bes al àja domandàt

il Nustri Signòu prinche a San Pieri
li clafs di lasù ghi vès slungjàt via?
Vègnimi davòu, ghia dìt, dut lì, ti siguri.

Nè Pièr nèi àltris a ghian cjòlt a Matia
oru e arzènt, cuant cal è stàt sielzùt
pal post di chèl chel Signòu al veva tradìt via.

Ma stà ben chì, chi ti vèns punìt dut;
e vuarda pur la moneda mal cjolta
chàrdi tia fàt cuant che cuntra Carli ti sòs zùt.

E sa no fòs parschè ncjamò mi vieta
la riverènsa da li clafs gràndis
che tu ti vèvisn ta la biela vita,

iuarès peràulis tant pì dùris:
chè la vustravarìsial mont mal a fà stà,
pestànt zens bùnis e alsànt ches trìstis.115

Di vu pastòus necuàrt sial Vangelista,
cuant che chè116 ca è sintada nsima da làghis
cuj rea putanava, a luj ghieran vista;

che nasùd a era cun sièt cjàfs, lu savèis,
e che asistid a era daj dèis cuàrs
fin che l omp so sielzùt al varès stràdis virtuòis.

Di oru e darzènt Diui vèis fàt, stuàrs:
puc a vi sepàra dal idolatri
fòu che luj un, e vuàltris ni preàis sentenàrs!

Ah, Tinùt, di cuant mal chi ti sòs stàt mari,117
no la to conversiòn, ma lereditàt
che da te al à cjòlt il prin siòr pari!

E mentri sti nòtis ghvevi cussì cjantàt,
o che rabia o cosiensa lu muardès,
cu li dos gjàmbis al veva scalsetàt.

Jòi cròt che al me duca a ghi plaès,
parsche contènt sempri atèntl steva,
il sun di dut sè chi vevi dita adès.

A stu punt, cuj bras a tracuèl stret mi veva:
e dopo chieri stàt dut stret tal so pet,
di jù chièrin al era tornàt ulà chen sùl zeva.

E no si stracava di tègnimi tant stret;
cussì partàt mi veva fin tal colm dal arc
che dal cuàrt al cuìnt àrzin al parta dret.

Chì, plan planìn al veva pojàt jù l so carc,
plan planìn parsè chel post sporc al èra e dur
che nencja par cjàvris nol sarès stàt parc.

Da chì naltra val jodùt i vevi la jùn tal scur.

Cjànt Vincjèin

Di castigu nòuf mi convièn fà daj vers
e dàighi materiàl al vincjèin cjànt
da la prima cansòn, ca è chè daj somèrs.

Jò i mi eri zà disponùt dut cuant
a rivuardà la jù tal discujèrt font,
che di planzi tormentàt si steva bagnànt;

e jodùt zent i vevin ta chel valòn rotònt
vignì, taìnt e tant lagrimànt, al pas
ca fàn li orasiòns in ta chistu mont.

Comchel me jodi jùghi zeva sempri pìn bas,
stran a era jodi comcal era stravoltàt
ognùn da la barba al pet, cal è pìn bas;

che vièrs i rognòns il cjàf al era ziràt
e di vignì ndavòu ghi convegneva,
chè di zì ndavànt nol podeval puòr danàt.

Paràlii a podarà èsi chognùnl veva
par stravoltasi pròpit cussì dal dut;
ma i no cròt che di stu mal cussìl steva.

Se Diu a ti lasa, bon letòu, fà frut
da la to lesiòn, pènsighi ben tu stes
comche fàt i vevi a tègnimi in mua sut,

cuant che la figura di nuàltris puarès
cussì stuarta jodùt i vevi chel planzi daj vuj
li culàtis a ghi bagnava pròpit tal miès.

Cuant chi planzevi, pojàt in tun daj spiguj
di chel scoj dur, cussì che la me scorta
Sotuncjamò tant stùpit? dìt mi veva luj.

Chì a vìf la pietàt cuant chè ben muarta:118
cujl pòsia èsi pì disgrasiàt di chèl
cal dìs chal divìn judisi di vej pietàt no ghimpuarta?

Alsal cjàf, àlsilu, e jòt chèl che par chèl
sia vierzùt ai vuj dai tebàns la cjera;
par chèl ghi sigàvin dùcjus: Anfiarèl,

ndà i vatu? Parsè làsitu la guera?
e a no restava che zìn jùn ta li vàlis
fin a Minos, chognùnl brinca, la fiera.

Vuarda ben cal à fàt pet da li spàlis:
parsè chjodi l à volùt masa ndavànt,
ndavòu al jòt e par lì ghi vàn li gjàmbis.119

Jòitu Tireias, che 'l aspièt al à cambiàt tant
cuant che da mascju n fèminal è doventàt,
e ogni toc dal cuàrp si veva cambiàt, dut cuant;

e prima, e dopo, di bati ghi veva tocjàt
cu la vìscjai doj sarpìns involusàs
par che la forma di mascju ghi fòs tornàt.

Arònt si schenan pansa di Tireias,120
chèl, che taj mons di Luni, ndà cal svangja
il Cararèis, chei cjàmps di sot l tèn cultivàs,

al à vùt in taj màrbui blancs, la spelòncja
par cjaa, dindulà chedjodi li stèlis
el mar dostrusiòn a'n daveva pucja.

E che là ca si stà cujerzìnt li tètis,
che tu not jòdis, cu li strèsis disfàdis,
e a à di là dùtis li pars pelòis,

Manto a è, ca è zudan ta tanti cjèris;
e stabilìt sian fin ulà chjò i soj nasùt;
e a mi plàs duncja cheun puc ti mi scòltis.

Dopche so pari fòu di vita'l era zùt,
e serva vegnuda a era la sitàt di Bac,
chista pal mont par tant timp aa vivùt.

La sù ta la bielItalia al è un lac,
ai piè da lAlp ca sjera lAlemagna,
insima di Tiràl, e cal àn nòn Benac.

Da pì di mil fontànis, i cròt, si bagna
tra Garda, Val Camonica el Penìn,
da laga che tal lac lasù si stagna.

Al è un post lantal miès indulà chel Trentìn
pastòu e chèl di Brèsia el Veronèis,
segnàl podarès, sal fès chel stes cjamìn.

Peschièr al è lì, bièl e fuàrt arnèis
par fà front ai Bresiàns o Bergamàscui
cuj rivòns intòr chen jù ghi vàn lièis.

Chì a càpita che dut sè ca vèn daj rìvui
e chen tal grin dal Benac pì nol stà,
flun si fà la jùn ta chej biej vers pàscui.

Apènche laga a cori di nòuf si presta,
no pì Benac ma clamàt al vèn Mincju
fin a Governàl, ndà chin tal Po si svuèjta.

Puc al à corùt prin di cjatasin val la jù,
indà ca si slargja e simpaluda;
e destàt a intiva a sbasasi tant pì'n jù.

Pasànt par uchì, la vèrgin cruda
jodùt a veva cjeran tal miès dal pantàn,
sensa coltivasiòn e, di zent, nuda.

Lì, par scjampà dogni consorsi umàn,
cuj so serfs a fà la maga si veva fermàt; ì'n jù
lì a veva vivùt e lì i so vuès a stàn.

I òmis, che pus in ziru si varès cjatàt
si èrin dopo riunìsn ta chel post, fuàrt
par via dal pantàn par dut cumulàt.

La sitàt fondàt a vèvin su chel vuesàn muàrt;
e par chè chel post par prin a veva sielzùt,
Mantua lan clamada, e sensa tuàrt.

Il nùmar da la so zent al era zà cresùt
prima chel cjastronà dal Casalodi
da Pinemònt ingàn al vès risevùt.

Però stà tènt che se maj ti vès da jodi
un che da la me cjera altri ti contàs,
buiàrl sarès; il ver tu tias di crodi.

E jò: I raònamìns chi ti mi fàs
a sòn cussì juscj ei ghi cròt cussì tant
che i àltris a sarèsin cjarbòns distudàs.

Ma dimi da la zent ca vàn davànt,
s'i tjòs cualchidùn di mèritn ta la fila;
lì al èl me pensej; il rest nol è mportànt.

Alòr dìt al veva: Chèl che da la mosela
la barba jù ghi vàn ta li spàlis scùris,
stàt al eracuant che volùt a vèvin la Grecja svueitala,

lasàntn davòu domchej pa li cùnis
oràcul, el via dàt al veva cun Calcànt,
a Aulid, di molà via li cuàrdis.

Eurìpilo al vevan nòn, e cussì cjantànt
a và taun punt la me alta tragèdia:
chist ti sàs, chel libri121 ti lu cognòs dut cuant.

Chelaltri che n cuàrp al è puc e nuja,
Michel Scot al è stàt, cal era, tegnìn in mint,
in gamba cun chel so magic imbrojà.

Jòt là Guido Bonàt; e jòt pur Asdìnt,
che di podej tornà al spac eal coràn
al vorès, ma masa tars pentìnt.

Jòt che puòris che guièla lasàt a àn
el tesi el filà, par doventà nduvìnis;
fà striamìns a volèvin, com'che i màgus a fàn.

Ma paràn via; che zà a sòn visìnis
daj doj emisfèros, e a tòcin londa
sot di Sìvilia, Caìn e li spìnis122;

e belzà stanòt la luna era tonda:
recuàrditi benòn com ca tia zovàt
na volta n ta che selva profonda.

Cussì luj, mentri che' davànt i vèvin paràt.

Cjànt Vincjunèin

Cussì di punt in punt, di altri tabajànt
chel me drama di cjantà no si cura,
i èrin rivàs; e i si cjatàvin tal pì alt cuant

chi si vèvin fermàs par jodi laltra fesura
di Malbòls indulà che ognidùn invàn al plàns;
e a era, miràbil djodi, dut scura.

Coma chen tal arsenàl daj venesiàns
la pecja tichignòa dunvièr a bòl
par spalmà, da li nafs ca spàndin, i legnàns

che di navigà no pòsin; ma chèl cal pòl,
a si fà na naf nova; naltri al comeda
li brèis di chès che viagjàt a àn, da pol a pol;

un al inclàuda a popa, e un in banda;
un rèmos al fà e naltri sù al fà cuàrdis
o al tersaròu o artinòu tacòns ghi dà;123

cussì, no par fòuc, ma par mans divìnis,
la jù a boleva na malteca densa
ca inviscjava dùtis dos li rìvis.

Jòi la jodevi, mai la jodevi sensa
jodi altri che bòlis chel bulìl feva;
dutsi sglonfava, e dopo a era di nòuf lisa.

Mentri chel me vuli jù al jodeva,
il me duca, diìnt Stà tènt, stà tènt!,
a sè tiràt mi veva, lì che luj al steva.

Mi eri alòr voltàt coma chèl cal è contènt
di jodi chèl ca sarès miej cal scjampàs
ma chel timòu dal momènt ghi cjoj l intènt,

tant che, par jodi, nol è bon di fàun pas;
e par davòu di me jodùt i vevi un diàu ner
che sun scoj corìnt al vegneva dal bas.

Ahi cuant cal era in tal aspièt fièr!
e cuant chen tal fàl pareva nsidiòus
cun làlis spleàdis e cul piè lièr!

Il so schenòn, alt al era e musculòus,
e jù al pocava un pecjadòu cuj so flancs,
e pa li cragnòlis al tegneva'l cragnòus.

Dinsimal punt dìt al veva: O Malbràncs,
chì al è un daj ansiàns di Santa Zita!
Metèilu sot vuàltris chi no sèis maj stracs,

chi vuej zì di nòufn ta maniera dreta
là che ogni omp baratadòu al è, fòu che Bontùr;
un no al è un sì, basta bes n sacheta.

Ta la Bolgja butàt lu veva, e pal scoj dur
voltàt si veva; e maj al era stàt mastìn molàt
cussì svelt a còrighi al lari davòu.

Chèl tufàt si veva e dut stuàrt sù al era tornàt;
mai demònis che dal punt a vèvin un tet,
sigàt a vèvin: Chìl Sant Volt nol vèn tratàt:

chì no si noda miga coman tal Serclèt!
Ma s'i no ti vòus da nu vignì sgrifàt,
nosta fà nsima di sta melma un tet.

Dopo vèilu cun tancju rimpìns rimpinàt,
dìt ghi vèvin: Cujèrt a è miej che chì ti bàlis;
para pur via a baratà, uchì platàt!124

A è cussì che li còghis a li sistèntis
ghi fàn tufà n miès da la cjaldera
la cjàr, par ca no galegi, cuj fièrs a pùntis.

Il bon mestri Par ca no somej vera
chi ti sòs uchì, mi veva dìt, và a platati
pì chi ti pòdis davòu di na piera;

e se nofèa mi vegnès a bati,
nosta vej poura, che jòi ai dut a punt;
in taltri timps iai dovùt cussì combati.

Taun tic e tac zùt al era di là dal punt;
e comcal era rivàtn ta la riva sesta,
un còu bon da vej vùt al veva, e di vèilu chì apùnt.

Cun chel furòu e grant menà di sata
ca ghi còrin i cjàns davòu dal singarèl,
che sùbit al domanda s'al pòl uchì fà sosta,

cussì a èrin vegnùs fòu chej di sot dal puntièl
e cuntra di luj mostràt a vèvin ducju i so rimpìns,
ma luj sigàt al veva: Nisùnl sedi crudèl!

Prin di vignì becàt daj vustri rimpìns,
a scoltami cal vegni un di vundavànt;
rimpinàimi dopo se cussì i vèis in mins.

Dùcjus a vèvin sigàt: Malacoda, vàn davànt!;
un alòr si veva movùt, ei àltris fers a èrin restàs;
e a luj ghi era zùt, diìnt; Ghi zòvia tant?

Jòdimi chì, Malacoda; miga ti crodaràs
chi sedi vegnùt, al veva dìtl me mestri,
sigùr chi mi varèsismpedìt il pas,

sensal volej divìn el destìn destri?
Lasàit chi zedi, chen tal cjèl a è volùt
chjodi ghi fedi aunaltri stu cjamìn silvestri.

Aloral so fà rogànt tant jù ghi era zùt,
chel so rimpìn ai piè ghi era colàt,
e ai àltris ghi veva dìt: Ca nol vegni spunzùt.

El duca a mi: O tu che sintàt
cussì cujèt ti sòs taj scòis dal punt,
torna pur, che chì n pas ti saràs lasàt.

Mi eri a colp movùt e a luj congjùnt;
mai diàus si èrin dùcjus fàs indavànt,
che temùt i vevi che dacòrdu a fòsin a stu punt:

in ta stu mòut i vevi jò zà jodùt ogni fant
cal vegneva fòu dopo'l pàt di Cjavrona,
se stes jodìnt fral nemìc, chan dera tant.

I vevi jò visinàt duta la me persona
dongja dal me duca, ei vuj no ghi cjolevi
da la parènsa so, ca no era buna.

Sbasànt i rimpìns, A tocjalu i provi,
un ghi veva dìt a 'n altri, in tal so schenòn ?
e rispundùt ghi vèvin: Sì, falu ben movi!

Ma chel demòni che cul me bon paròn
al discoreva, a si era a colp voltàt
diìnt: Calma, calma, Scarmiliòn!

A nu ni veva dopo dìt: Roba da mat
il sorpasà stu scoj, parsè ca si jòt un fracàs
par dut, e fin il sest arc al è spacàt.

E se di parà via ndavànt vi plàs,
i varèsis da zì sù par chista creta;
visìn a ghi è naltri scoj cal parta a un pas.

Alièj, sinc òris prin di stora puareta,
ben mil e duìnta e sesànta sèis
àis a sòn che sta strada a è ca sì sgreta.125

I mandi via par là chiscju me compàis
par jodi se nisùn di lòu fòu si scjàsa:
zèit cun lòu che sans e salfs i restarèis.126

Vèn avànt, Alichìn, e Pestabrusa,
al veva tacàt a dii, e tu pur Cjagnàs;
e chei dèis al guìdi il Barbarìsa.

Encja Lìbicos cal vègni e Draghignàs,
Coma pur Siriàt palotàt e Sgrifacjàn,
Farfarèl enfìn Rubicànt daj mas.

Zèighi atorotòr di chel bulìnt di ledàn:
tegnèit cont di chìscjus fin talaltri scoj,
che dut ntej al pasa nsima dògni fosàn.

Oh, mestri, puòr me, se jòdiu chì chi soj?
i vevi dìt. Daj, paràn via sensa scorta,
se tu ti sàs zì; a è miej chi zìni besoj.

Se tu ti sòs necuàrt, combenaltra volta,
no jòditu ca stàn i so dincj crustànt,
e di minàcis an plen la mua bruta?

E luj a mi: Nostèsi pauròus cussì tant:
lasa ca ncrùstin i dincj tant ca vòlin,
cussì a fàn paj puarès ca si stàn lesànt.

Par l àrzin di sinistra adèsi zèvin;
mantànt si tegneva ognidùn di lenga strèt:
dal duca so dùcjus un sen a spetàvin;

e luj alòr cul so cul trombetàt al veva, e sclet.127

Cjànt Vincjaduèin

Jodùt iai jò soldàs in marcja metùs prons par combati e par fà di sè mostra; encja scjampànt indavòu iuai jodùs; drapej iai pur jodùtn ta la banda vustra, o Aretìns, e encjal zì daj cavalerìs el combati daj turnamìns, el gjostrà; a sun di tròmbis o di cjampànis, cun tambùrs e cun segnaj di cjascjej, e cun ròbis forèstis e nostrànis; ma maj, pròpit maj, cun un mulinà cussì intej, jodùt iai cavalièrs mòvisi o pedòns, nè pur nàfs ca jù nè stèlis in taj cjej.

Nui zèvin ndavànt cuj dèis demòns: O che nòbil compagnìa! Ma cuj sans in gliia e in taverna cuj cjochetòns.

Ma là da la pèula a era la me mins, par capìghi da la bolgia dutl inzèn e comche dentri a vegnèvin cuètis li zens.

Comche i delfìns, cuant ca ghi mandin un sen ai marinàrs cul arc da la so schena, che di salvasi dal velièr si prepàrin ben, cussì, mo, par lierìsi da la pena, cèrs daj pecjadòus jodi a fèvin il gobòn, e sùbit lu platàvin comla balena.

E comtal orli da laga a sòn taun fosàl li rànis cul muu di fòu, cussì chei piè a si plàtin el pansòn, cussìl steva par dut ogni pecjadòu; ma cuant ca si visinava Barbarìsa, a colp a sparìvin sot dal buliòu.128

Un iai jodùto se schifo e spìsa! cal spetava lì, comcuant che un al incùntra na rana ca stà e naltra ca sclapìsa; e Sgrifacjàn, ca ghi era zùt cuntra, ingancjàt lu veva paj so tichignòus di cjaviej e tiràt sù, cal someàva na lodra.

Il nòn di dùcjus zài savevi di savej, cussì ben notàs iu vevi cuant ca Erin stàs elès; mai nòns ca si dèvin forsi no èrin chej.

O Rubicòn, jodìn comchi ti ghi mès intòr li sgrìnfis par gjavàighi la pièl! a sigàvin ducju nsièmit i maladès.

E jò: Mestri, prova, s'i ti pòl fà chèl, cjatà fòu cuj cal è chel puòr disgrasiàt chai so versàris al è par lasàighi la pièl.

Il me duca a chèl si veva visinàt domandànt dindulà cal era, e chèl: Tal regnu di Navara i soj stàt latàt.

Me mari dàt mi vevaun siòr par chi servìs chèl, ic, che generàt mi veva daun farabùt, che distruzùt siveva e lasàt nencja un pel.

Pì tars, serf dal bon re Tebàlt i eri zùt: là i mi eri metùt a fàl baratadòu; e adès, par chèl, chì chi soj, ta stu cjaldùt.

E Ciriàt, che da la bocjal veva fòu da li bàndis do palòtis comi pursìs, sìntis a ghi li veva ben fàtis par davòu.

Tra li gjatàtis èco ca vèn la surìs; ma Barbarìsa cuj so bras lu veva sieràt, dììnt: Stèitn là mentri chi lunforcìs.

E al me mestri la mua ghi veva voltàt: Domanda pur, al veva dìt, se pì ti vùs savej di luj, prin che daj àltris al vegni disfàt.

Duncjal duc: Dìs sù: daj àltris i varès miej savej se cualchidùn di lòu al è latìn129 sot sta pece. E chèl: Puc fà i eri cun chej ca vèvin tra di lòu un di là visìn: magari jò ncjamò cussì cujerzùt! chi no temarès nè òngula nè rimpìn.

E Libicòs, Ma vutu vej pròpit dut? al veva dìt; e cjapàt ghi veva'l bras cul rimpìn, che, tirànt, sbregàt via ghi'n veva un tocùt.

Encja Draghignàs volùt al veva daun colp di rimpìn la jùn ta li gjàmbis; mal so decuriòn si veva voltàt atorotòr cun brut murbìn.

Cuant ca era un puc calada la tensiòn, a chè, che la ferida si veva sbircjàt, domandàt ghi veva il duca: Atensiòn!

Cujl ee chèl che, ti dìs, da puòr disgrasiàt tias lasàt par vignìn ta sta riva? Al era il frari Gomita, al veva tacàt,

chèl di Galura, che tancju mbròis al veva, e vìnt vùt i nemìs dal so siòr in man, ben tratàs, i'u veva chognùn si la godeva.

Si veva fàt dà i so bes e lasàs fòu di man,130 comche luj al dìs; en taj altri còmpis encja al era stàt baratòu, ma grant, po, e sovràn.

Al pratica cun stu siòr Michel Zancja di Logador; e di contà di Sardegna e da li so lènghis, stràcan sìntin pucja.

Ma puòr me, jodèiu l altri cal grugna: vi diarès di pì, ma poura iai che chèl si prepari a gratami la rogna.

E Barbarìs stes, voltàt a Farfarèl, chei vuj al stralunava, pront par bati, ghi veva dìt: Via di chì tristàt dusièl.131

Se vuàltris i volèis jodi o sinti, tacàt al veva chel danàt, ca nol era feso, Toscàns o Lombàrs, jò ju faraj vignì; ma ca stèdin i Malebràncs encjamò n ceso, par no vej di temi da li so vendètis; e jò, sintàt coma chi soj chì, po, par un chi soj, i farài vignì tantànimis brùtis cuant chi fiscjaraj, comcal è nustri uu di fà cuant che cualchidunl mèt li sàtis.

Sintùt chist, Cagnàs alsàt al veva'l muu e scjasànt il cjàf al veva dìt: Sìnt se malìsia che par butasi jù al à pensàt sù!132

Alòr luj, cal era plen di furbìsia, al veva rispundùt: Malisiòus i soj, sigùr; s'i pòs ghi faj ben ai mès cualchi malagràsia.

Al contrari daj àltris, Alechìn dur nol era stàt, ma ghi veva dìt: Se tu jù ti vàs, galopànt i no ti vèn in davòur, ma svualànt parzora da la pece ti mi sintaràs: lasàn il orli, el rivàl coma scut, par jodi se pì di nu ti valaràs.

O bon letòu, èco chì naltri zogùt: ognùn dal àrzin i vuj al veva voltàt; e il prin di dùcjus, Cagnàs, il pì crut.

Il Navarèis il so timp al veva ben uàt: fisàt al eva i pièn cjera e tic e tac al era saltàt e da Barbarìsa si veva molàt.

Colpa ognidùn sintùt al veva di stu distàc ma pì chèl che cauàt al veva'l difièt; però si veva movùt e sigàt: Tiai, viliàc!

Ma puc ghi veva zovàt: che li àlis al suspièt no ghi la vèvin fata: chèl sparìt al era là di sot, eLechìnndavòu al veva svualàt, alsànt il pet:

pròpit cussì a fà la rasa di bòt: cuant chel falc si visina, jù a si tufa, e luj, zìntn sù, a si sìnt comun pipinòt.

Pestabrùsa, dut rabiòus da la trufa, davòu ghi era zùt svualànt, e al era nvaghìt che chèl al vivès, par vej na barufa.

Sicoma chel baratòu al era sparìt, mostràt ghi veva li sgrìnfis al so compaj ensima dal buaròt si vèvin asalìt.

Ma l altri al era falc pì scaltri che maj e dopo vèjlu ben sgrifàt, ducju doj plombàs a èrin in ta chel bulìnt di staj.

Il cjalt a colp spartìt al veva i doj; ma di tornàn alt no ghi la fèvin, nencja volìnt; cun l'àlis tichignòis restàs a èrin besoj.

Barbarisa alòr, cuj altri sièt dulìnt, cuatri an veva fàs svualàn ta laltra riva cun ducju i gàncjus, e svelt faìnt, di cà e di là ognidùn tal so post al zeva: i rimpìns a slungjàvin vièrs chej impecjàs, che ognidùn la cjàr sot la pièl zà cuèt al veva; e cussì iu vèvìn lasàs, ducju mpacjàs133.

Cjànt Vincjatreèin

Sidinùs, besoj, e sensa compagnìa i zèvin, un davànt e 'l altri dopo, coma che'n tal zì i fràris a pàrin via.

Mi veva partàt ta la fiaba di Isopo il pensej daj tramàis ca barufàvin, chè ca conta da la rana e surìs, po; che tant comcumò e adès a si somèjn i uns ei àltris, sa si tèn ben da mins comche dacòrdu a vàn prinsìpit e fin.

E comchun pensej al nàs dàltris visìns, cussì da chel pensej 'n altri al era vegnùt, che doplàt mi veval timòu taj sintimìns.

Jò lu jodevi cussì: Tegnìnt cont di dut, par caua nustra scjù chì sòn stàs befàs, tant chadès a stàn pasànt un momènt brut.

Se mal intensiòn e rabia sòn spoàs lòu mi coraràn indavòu pì crudej daj cjàns chal lièvri davòu ghi còrin, famàs.

Zà si stèvin indresànt i me cjaviej da la poura, e vuardànt sempri ndavòu, i vevi dìt: Maestri, no ee pròpit miej chti ni plàtis ducju doj? Jò iai timòu daj Malbràncs; davòu a mi stàn vegnìnt: a mi par che di rivà chì ncjamò puc ghi vòu.

E luj: Se un spièli i fòs dut luìnt, la to imàgin di fòu no tegnarès prin di chè che dentri a ti da turmìnt.

A sòn apena rivàs i to pensèis taj mès, cun chej stes timòus daj mès el stes aspièt, cussì che par ducju dojl me consejl èl stes.

Sa nol èl rivòn a destra masa dret dimpedìni ta laltra bolgia di zì jù, i scjamparìn di stimàgin di cjàsa134, i scomèt.

No vèvin nencja tacàt a zì in jù cuant che no tant lontàn, cun làlis tiràdis par vìgnj a cjòini, rivàs i èrin a jòdiu.

Il me duc mi veva sùbit cjapàt sù, jòi dìs, comche la mari, sveàda dal rumòu, visìn jodìnt li flàmis impiàdis, a cjoj sùl fì ea cor, sensa jodin davòu, avìnt amondi pì di luj che di sè cura, tralasànt par chèl di metisi majuta 'ntòr, òu ;135 e jù dinsima da la riva dura a pansa n sù al era zùt jù da che creta che una da li bàndis dal fosàt a siera.

Taun canàl noa maj aga corùt svelta cussì par fà cori roda di mulìn cuant che ic pì visìn da li pàlis a stà, comil me mestri cuant chjù dal orli i zèvin, cun me che ben stret mi veva al so pet, coma chi fòs fì so, no doma un compajn.

Apena chei so piè tocjàt a vèvin il lièt dal sest buaròt, belzà a èrin lòu lasù tal orli, sensa, po, podej fani dispièt; che volùt a veva la providensa dal pìn sù fàju minìstros da la fosa cuìnta, mal podej zì via di lì ghi veva cjòlt sù.136

La jùi vèvin cjatàt zent lustra, e tanta,137 che plan planìn a zeva atòr cuj so pas, planzìnt, straca tant, e sensa grinta.

Mantelìnis a vèvin cun capùcjos bas di front dai vuj, fàs dùcjus secònt il taj di Clugnì, ndà che daj fràris a èrin uàs.

Ndoràs a èrin di fòu, e lùstris pì che maj,138 ma dentri dùtis di plomp, peànt, mo, e tant, comi condanàs di Fedrìc ei so guaj.

Oh se fadìjal etèrno partà di stu mant! Nui vèvin ncjamò paràt via a man sanca, insièmit cun lòu, il so planzi scoltànt; ma pal grant pèis, che zent lì, chera straca, a zevan davànt cussì plan che compàis nòufs i cjatàvin ca zèvin pì svels ucà.

Par chèl jò al duca: Di scju puòrs tramàis an dese di chej ca si cognòs di fàt o nòn? Sin jòdia cualchidùn ta scju viavàis?

E un chel toscànl cognoseva benòn, Stèit fers lì chi sèis, di davòu ni veva sigàt, vuàltris chi corèisn tal scur di stu buròn!

Forsi i varèis sè ca via nteresàt. Alòr il duca voltàt si veva e dìt: Fèr, e dopo và ndavànt, tu, cul so pas ralentàt.

Apena fermàt, doj premurònschistu al è ver jodùt i vevi chen spìrit èsi cun me a volèvin; ma plan, che chì a era stret el pèis coma fièr.

Cul vuli di travièrs, cuant che chì a èrin, fìs mi vuardàvin, sensa fà peràula; voltàs sièrin dopo a sè stes e si dièvin:

Stu chì al par vìf da comcal mòuf la gola, e sa sòn muàrs, cuj ghi dàjal privilègju di zì lìbars dal gran pèis da la stola?

Dopo a mi: O Toscàn chal colègju di chej puòrs dipòcritis ti sòs vegnùt, di dìni cuj chi ti sòs no vèjlun disprègju.

E jò a lou: Nasùt i soj e cresùt ta la gran sitàt dal bièl Arnon riva ei soj chì cun chel cuàrp chiai sempri vùt.

Ma vuàltris cuj sèiu, che tant luignànt il dolòu vi còr jù pa li mosèlis? Se pena i vèiu ca à un luòu cussì grant?

E un dìt al veva: Sti mantelìnis zàlis a sòn fàtis di plomp tant gros chei pèis sos a fàn tant cjulà li so balànsis.

Fràris Godìns i sìn stàs, e bolognèis; chistu Loderingo e jò Catalan ièrin clamàs, e a Firense ni vèis eleùs, ndà che prin sielzùt domùn an dàn par tegni la so pas, e'i sìn stàs taj chei efiès là dal Gordingo139 ncjamò a stàn.

Jò i vevi tacàt: O fràris, i vustri maj ; No vevi dìt di pì, chal vuli un mi era vegnùt cal era'n cjera in cròus metùt cun tre paj.

Cuant che jodùt ni veva a si ers dut cuntuarzùt, in ta la barba cun grancj suspìrs soflànt, el frari Catalàn, ca si era necuarzùt, mi veva dìt: Chel conflit chi ti stàs oservànt al veva consiliàt i Farièos cavera miej pal pòpul un omp ai martìrs mandà ndavànt.

A travièrs al èe nùtdi stu troj intej, comchi ti jòs; e a è just cal sinti dognùn cal pasal gran pèis cal à da vej.

Cussì a è volùt chencja so misièr al stenti ta sta fòsa, ei àltris dal consìlio:140 grant dàn paj Ebrèos; chistin mins tènti.

Alòr maraveàt al era stàt Virgìlio di chèl cal era dut distiràt in cròus e pestasàt ta stu eterno eìlio.

Ghi veva alora 'ndirisàt al frari sta vòus: Vi displaarèsia, podìnt, di dìni sen davànt a destrandè post pì spasiòus par podej fòunuàltris dojzìghini, sensa vej da costrìnzi i ànzui nèris di vignì fòu da stu font a butani.

Al veva duncja rispundùt: Pì chi no ti spèris a si visina un scoj che dal grant sìrcul al taca e al cujèrs dùtis li bòlgis, fòu che chista; chìl para vial pericul: mai podèis ben zì sù par chista frana141 chensimal rivòn a fà un puc di rincùl.

Il duca, penseròus, al era jù di vena; ma dopo: Buiàr al è stàtn ta sta fogna chèl chei pecjadòus par cal rimpina.142

El frari: Contà iai sintùt a Bologna daj vìsis di stu diau, che fra chej iai sintùt cal è pari dal fals, sta gran carògna.

Alora il duc a cjaminà si veva metùt, cun encjamòn mua un sen di rabia; e jò pur daj ncargàs viai soj zùt, seguìnt dal me bon duc la segnada via.

Cjànt Vincjacuatrèin

Là ndulà chel àn al èncjamò zovenùt
cuj ràis dal soreli dalAcuàri tempràs
e zà li nòs dì èsi compàgnis dal dìan volùt,

cuant chen taj cjàmps a sòn da la brua lasàs
i sens luìns da la so biela sòu blancja,
ma ai ràis cjàls a vègnin sùbit platàs;

chel pastòu che roba par li piòris ghi mancja,
al leva sù, al vuarda, el jòt ducju i pras
ca lùin blancs; a si batl cjàf, e duncja

in cjaal torna; al scjàsa rabiòus i bras,
comun puòr diàu ca nol sà pròpit se fà;
dopo al torna fòu el sperà ghi rinàs

jodìnt che il mont a si vòu dut rifà,
lì par lì; e al cjoj sù la scoria,
e li so piòris vièrs il pàscul zì a li fà.

Plen di poura ieri cuant che dal duc laria
jodùt i vevi che la so fronta turbava,
mal serèn stu mal al scorsava sùbit via;

chè, cuant che nu al punt guàst si rivava,
il me duca vièrs di me a si'era voltàt
cul bièl fà che al piè dal montzàl mostrava.

I bras al veva vierzùt, e dopo vej pensàt
un puc sul miej mòut di podej frontà
la frana, in sù cuj so bras mi veva pocàt.

E coma chèl cal fà ma encja atènt al stà,
el pensa sempri sul se fà pì 'ndavànt,
cussì, cuant chi èrin rivàsn ta la cresta

dun scoj, zàl vulil vevan taun clap pìndavànt
e dìt mi veva: Tenti ben durn ta che piera lì,
ma stà tènt ca no sedi una ca stà sbrisànt.

No si podeva zì cun tant di cjapièl ulì,
che nu alora, luj liej, e jò pocàt,
sùi scalàvin, cun man e piè, che parèit lì.

Sa no fòs che dal rivòn lì chieri mpostàt
pì dalaltril orli al era a man,
no saj luj, ma jò, po, i sarès lì restàt.

Ma parsè chel Malbòls vièrs chel ledàn
da la cort pì'n bas al và semprin rivan jù,
li rìvis dogni un daj fosàs a àn

un àrzin cal vàn sù e un cal vàn jù:
mai èrin lo stes plan plan rivàs ta la punta
ndà che lùltima piera a steva par colà jù.

Di tirà flat i fevi fadìa, e tànta,
che cuant chi eri sù i no la podevi pì,
ànsi sintàt mi eri apenan cresta.

Àlsiti sù, poltròn; no ti pòs stà chì,
mi veva dìt il mestri; che sintàs in pluma
no si otèn fama, nè stànt tal jèt di dì;

e cuj che sensa dic la vital cunsuma,
amondi puc di sèn ta la vital lasa,
coma fun in aria o in aga la spluma.

Leva sù: vìnsl vilimìnt ca ti sbasa
cun chel spirt chogni batàlia al vìns,
se il cuàrp peànt a no lu sclisa.

Da scalà tias encjamò tancju scjalìns;
no basta da scju chì èsi partìt:
daj, mostral to mèrit, s'i ti mi ntìns.

Alòr mi soj levàt e mostràt furnìt
di lena miej di chèl chi mi sintès,
e dìt i vevi: Và, che jò i soj fuàrt e ardìt.

I vìn tacàt a zì sù par chel scoj stes
cal era stret, ncrepàt e malmetùt
e rìpit tant pì di chèl di puc di prin dadès.

Zìnt sùi parlavi par no someà fiacùt,
cuant che dalaltri bus i vevi sintùt na vòus
che di fà peràulis a varès puc podùt.

Sè cal veva dìt no vevi capìt nencja dal colm rocjòus
di chel arc che punt ghi fà chì al fosàt:
in mòtu al era e scura la so vòus.

Mai vuj vifsencja sin jù ieri voltàt
a no podèvin rivàn font, pal grant scur;
alora jò: Tu ti sas, Mestri, sè ca tocja vej fàt

par rivàn ta laltr àrzin e zì jù dal mur;
parsche, comchjò i sìnt ma i no capìs,
cussì la jù i jòt ma cognosi a miè dur.

Dii i podarès, al veva dìt. ma nujai ti dìs
chel fà; parsè che la onesta domanda
sia da seguì cul fà e no cun cjacaràdis.

Nuàltris i èrin zùs jù dal punt par che banda
ndulà ca si unìs cul otàf àrzin;
da chì la bolgia i la vìn ben joduda;

e jù jodùt i vevi ca sintorgolàvin
sarpìns orìbils di dùtis li sòrtis
che al recuardajuncjamò mi tormèntin.

Nisùn pì vant, Libia, pa li to dùnis!
che se di jàcui, fàres, e calìdros
ti prodùis, e àltris coma li cèncris,143

nè si tancju nemaj mpestàs e lùdros
tias maj mostràt, nencjan duta lEtiopia
o adiritura insima dal Mar Ros.

N tà stu sbuighès di sbis fàighi spìa
si podeva a lampaurida zent nuda,
sensal sperà dun bus o litropìa144:

daj madràs ghi era stada ogni man leàda;
par davòu ghimbuàvin cjàf e coda,
e par davànt a èrin duta nangropada.

Èco che a un cal era da sta banda
intòr ghi veva svuisàt un sarpìnt e muardùt
là che la cadopa a è cul cuèl unida.

Il scrivi na i tant svelt noai maj jodùt
comche chèl siampijàt e bruàt, e dut
in sinia colànt a sia riduùt;

e cuant chin cjera a si era cussì distruùt,
il pòlvar si'era metùt a rifasi da sè
e chèl di prima l era tornàt dut par dut:145

par chej che di dut a sàn, cussì a è
che la fènis a mòu e dopo a rinàs
cuant cha la fin dal cuint sècul visina a è:

nè dèrba nè blava in vita no pàs
ma doma di gòtis dincèns e damòma,
e nard e mìra a ghi sònl ùltin imbràs.

E comchèl cal cola, e nol sà coma,
par fuarsa dun brut spirt chen cjera lu tira,
o di cualchaltri malàn chel omp al doma,

cuant ca si alsa e intòr si mira,
dut stupidìt da chel grant patimìnt
cal veva sufrìt, vuardànt al suspira;

cussìl pecjadòu dal so 'nsiminimìnt.
O potènsa di Diu, cuant ca è severa,
che cussìa slavinèa cuant ca stà punìnt!

Il duca ghi veva lòr domandàt cuj cal era;
e chèl: I soj plombàt da la Toscana
puc timp fàn ta sta salvadia di galera.

La vita bestiàl mia plaùt, no lumana,
parsè che mul i soj stàt; ei soj Vani Fus,
bèstia, e Pistòja miera na tant degna tana.

E jò al duca: Ca no si la svìgni da stu bus!
Domàndighi par se colpa cal è ca jù;
che jòi lu ai jodùt comomp di sanc e rabiòus.

Il Fus chistu al era ben rivàt a capilu
e vièrs di mel cjàf el so spirt al vev' alsàt
e plen di vergogna si podèva jòdilu;

dopo al veva dìt: Pì mi displàs chti mias cjatàt
in ta che mieria ndà chi ti mi jòs
che cuant che da laltra vita isoj stàt troncàt.

Negà chèl chi ti mi domàndis i no pòs:
chì jù i soj metùt parsè che jòi soj stàt
ta la sacristìa lari di mòbui e cros,

e di chistu 'n altril è stàt acuàt.
Ma par che tu di sta vista no ti gòdis,
se maj chiscju poscj scurs ti varàs lasàt,

di sè chi ti vii i vuej chi ti scòltis:
Pistoja daj Nèris a vèn dimagrida:
dopo a rinova Firense zent e uànsis.

Vapòu Martel tira fòu di Val Magrada
cal è di nulòns scurs inglusàt;
en ta na violenta burascjada

insìma dal Cjàmp Picènl combatil vegnarà fàt;
alòr luj a colpl caligu al scorsarà
cussì che ogni Blanc al vegnarà ferìt.

Ei ti lai dìt parsche displaej ti farà.146

Cjànt Vincjasincuèin

Il lari, a la fin da li so peràulis, li mans mostràt al veva cun dùtis dos li fìghis, sigànt: Ciò, Diu, èco chì li to miùris!

E sùbit mièrin li sbìsis amìghis, parsè che una il cuèl a ghi veva 'nsiarpàt compar dighi: Nuja pì i ti dìis; un'altra ghi era zuda atòr daj bras, e leàt intaun grop cjàf e coda là ndavànt, cussì ca nol varès maj pì nuja scjasàt.

Ahi, Pistòja, parsè no statu pensànt dinsiniìti e di fà colà i to murs, chè dompal mal la to siminsa a và ndavànt?

In ta stu 'nfièr, ta nisùn daj so sìrcui scurs, nol è maj stàt cuntra Diu spirt cussì rogànt,147 nencja chèl colàt a Tebe, jù daj murs.

E par sempri mut al era zùt via scjampànt, e jò jodùt i vevi un sentàuri dut rabiòus che Ndà cal èl crùt? al vegneva clamànt.

I no cròt che Marema cussì tancju schifòus di madràs vùt a vès coma lujn ta la schena fin lì che omp al pardi ducjui colòus.

Davòu da la cadopa, in ta la schena, cu làlis vièrtis, pojàt al era un dragòn; e chèl al brùa ognùn chel cau lì lu mena.

Dìt al veva'l mestri me: Chistu al è Cacòn che sot la pica dal Mont Aventìn pì vòltis un lac di sanc fàt al veva, il bestiòn.

A nol và cuj so fràdis148 pal stes cjamìn, pa la trufa che 'l imbrojòn al veva fàt di che gran mandria che vùt al veva visìn; alora il so fà da furfànt si era fermàt sot li menàdis di Èrcul, che forsi sent ghin eva dàtis, ma doma dèis ghi vèvin bastàt.149

Lujl parlava; chel altri lu jodeva zì; dut ta un colp tre spirs a èrin lì capitàs, che nè jò nè luj necuarzùs si èrin, lì par lì, fin che sigàt a vèvin: Comai sèiu chì frai danàs?: aloral nustri parlà i vèvin smetùt, e vièrs di lòu atèns si èrin voltàs.

Jòi no ju cognosevi; ma a era susedùt, coma ca era tanti altri vòltis capitàt, che prin na roba, dopo naltra i vëvin sintùt.

E cussì: Cjànfa ndulà cal è restàt? Jò alora, par chel ducal stès atènt, il me dèit da barba a nas i vevi pojàt.

Adès tu, letòu, di crodi stà ben atènt, che chès chi conti, a no sòn maravèis, chjò stes chi li ài jodùdis li cròt a stènt.

Mentri chjò a lòu ghi alsavi li sèis, un grant sarpìnt cun sèis piè si veva butàt intòr dun di lòu, e svelt comi pensèis cuj piè di miès la pansa ghi veva ntorgolàt e cun chej davànt i bras ghi veva cjapàt; li mosèlis pur a ghi veva dopo ben becàt; i piè di davòu ta li cuèsis al veva slungjàt e la so coda tal miès ghi veva metùt, e davòu la schena di nòuf distiràt.

Lèdera sù par un àrbul i noai maj jodùt ca si rimpìna comstorìbil fiera chen tal cuàrp da laltra si veva ncjastràt par dut.

I doj cuàrps si èrin dopo unìs comse cjera cjalda a fòsin stàs, misturànt il so colòu, tant ca nol pareva pì, nencjùn, chèl cal era, coma ca si forma davànt dal bruòu da la cjarta un colòu cal è tant scur ma ca nol è neri, encja sel blanc al mòu.

Iàltris lu vuardàvin, ognùn puc sigùr e sigànt: Ejlà, coma chi ti stàs cambiànt! Jòitu chi no ti sòs pì doj, nè un pur.

Zà a stèvin i doj cjàfs domun doventànt; a someàvin, chìscjus, do figùris miscjàdis in ta na mua; e no pì dos da chì ndavànt.

Doj bras si èrin fàs da cuatri menàdis; cuèsis cu li gjàmbis, e pansa e pet, in ròbis maj jodùdis si èrin cambiàdis.150

Anulàtl era ogni inisiàl aspièt: nè doj nè un stimàgin sformada a pareva; e plan si veva movùtn ta stu stret.

Comche la sbisa sot da la scoria granda daj dìs cjaniculàrs, zìntn ta na nova brusa a và scjavasànt la stradan ta na lampada, cussìl pareva, vegnìnt vièrs la pansa daj altri doj, un madrasàt impijàt, lìvit e scur, comna barba gria; en tal bugnìgul, là che par prinl vèn supàt il nustri alimìnt, un di lòu si veva mpiràt e davànt di luj al era sùbit dopo colàt.

Chel impiràt, sidìn, al veva doma vuardàt; ànsi, cùj piè fermàs, al sbadajàva, coma che sun o fièvra lu vès tacàt.

Lujl sarpìnt, el sarpìnt lujl vuardava; un pa la plaja e laltri pa la bocja fun a soflàvin el fun si scuntrava.

Cal tai ormaj Lucàn ulà cal tocja daj puòrs diàus di Sabèl e di Nasìdio, e che ben al sinti sè ca ghi và dongja.

Cal tai di Cadmo e dAretus Ovìdio; che se chèl in madràs e laltra in font poetànt al convertìs i no lu nvidièj jò; che maj, ma maj, do natùris front a front al à tramutàt, cussì che li dos fòrmis a cambiàsi di sostansaghian fàt front.

Insièmit tegnùt si vèvin a sti règulis, che il sarpìnt la coda al veva 'nforcjàt el ferìt strenzùt al veva ben ben li tàlpis.

Li gjàmbis pur cu li cuèsis si vèvin tocjàt encolàt cussì che dopun puc la zuntura zuntura a no varès pì someàt.

La coda rota a cjoleva la figura ca si pierdevan talomp, e la so pièl si feva mola, e chè dalomp dura.

I bras, jòt ben, si ritiràvin sot il cuèl, e i doj piè dal madràs, che curs a èrin, tant si slungjàvin cuant che chej a zèvin sot pièl.

I piè davòu a sintorgolàvin doventànt il coso che 'l omp al plata, mentri che dal so, puòr omp, in doj si fèvin.

Intànt che al un e al altri si cambiava la fumata in colòu nòuf, e ghi feva vignìl pel sù par chì, e par lì ghi deva na lisaduta, un a si era levàt el altri al era colàt jù, ma sensa distudà chej triscj di fanaj che sot di chej ducju doja cambiàvin muu.

Chèl dret tiràt si veva vièrs li tèmpis asaj, e di duta che roba che là a era zuda, lorèlis si vèvin formàt, che vùt nol veva maj.

E da la matèria pìn davòu restada, cun pucja in mua un nas si veva formàt e cul rest na bocja domp ghi era formada.

Chèl pojàt, il muu ndavànt al veva slungjàt e li orèlis ritiràt dentri dal cjaf, comche daun lacaj a vèn cussì spes fàt; e la lenga, chunida a era, e claf di tant trabascjà, sclapada si era; e chè a fòrcja ntal altri sierada si era; el fun fer, da sclaf.

Lànima, che doventada era bèstia, a scjampava subulànt par il fosàt, endavòu ghi vàl altri, cal spuda el tabàja.

Ma èco cal veva li spàlis nòvis voltàt, diìnt al ters: I vuej che Buoso151 al zedi e ca si strisìni ben in ta stu buàt.

Cussì la zinìa di sta bolgia jodi mutà e tramutà podùt i vevi, e ca mi scuil nòuf se sempri sclet i no pòl èsi.

Cunfùs i me vuj mi era capitàt cà ca fòsin un bièl puc, el me spìrit pur; lo stes i'u vevi ben jodùs zì via di cà; fra lòu al era Pùcjo Sciancàt, par sigùr, e luj al era l unic da li tre figùris la forma di prima a tègnisi dur:

chel altril era chèl152 che tu, Gaville, ti plànzis.

Cjànt Vincjasejèin

Gòt, Firense, para via a dati vànt, bàt pur par mar e par cjera li to àlis, chen tal infièr al èl to nòn ca si spant!153

Ca jù iai cjatàt sinc daj to grancj làris, sitadìns tos, par me vergogna granda, e tu in grant onòu no ti ti àlsis.

Ma sel ver a sinsumièan matinada, tu ti vegnaràs a provà fra puc timp la maldisiòn, e pì, da Prat augurada.154

Se cussì zàa fòs, al sarès il so timp: ca susedi pur, che cussì ghi tocja! Pì mal i staraj cul zì ndavànt dal timp.

I èrin partìs, e sù par chej tocs di rocja che prin a zì jù a ni vèvin judàt al era zùt il duca, che fàt mi veva da clocja;155 e proseguìnt par chel solitari trat, tra che schègis e che pùntis dal scoj, sensa la man il piè si varès blocàt.

Sè mal che sintùt i vevi, e encja dès chi soj chì i sìnt cuant chen mins mi vèn chèl chiai jodùt, chen ta dut il me inzèn i no mi poj,156 ca no si dii che chì a mancjava virtùt; cussì che, se stela buna, o encja miej, mi veva dàt dal ben, i no vorèsn me nvìdia vej vùt.

Cuant chei contadìns si ripòin taj pajòj in taj dìs che chèl che il mont al sclarìs a si tèn mancu platàt ai nustri vuj, e comca scambièjn post muscjns e mòscjs, tanti luìgnis a sjòdin jù n valada ndà chel daràt al è e li vendèmis; di altritanti flàmis a era pur luminada lotava bolgia, comche jò mi eri necuàrt da là ca sjodeva la part pì fonda.

E coma chèl che cuj òrs vendicàtl veval tuàrt jodùt al veval cjàr di Elìja al partì, cuant chei cjavaj in sù si èrin butàs fuàrt, che zighi davòu cuj vuj nol podeva pì, fòu che djodi la flamuta besola comna nuluta, chin sù al jodeva zì; cussì a si mòuf ognuna pa la gola dal fosàt, che nisuna a mòstral platàt; ogni flama a tèn un pecjadòu e no lu mola.

Dinsimal punt in jùi vuardavi, pleàt, che s'i no mi vès taun clap tegnùt dur, jùi sarès colàt sensa vignì pocàt.

El duca, chjò i stevi atènt si veva necuàrt luj pur, mi veva dìt: A sòn spirs dentri li flàmis; ognùn singlusa di chèl cal àrt sigùr.

Mestri me, rispundùt ghi vevi, sè chti mi dìis mi fà stà pì sigùr; ma zài vevi crodùt che cussì a fòs; ma iai pur gust chi ti mi còntis.

Cuj een tal fòuc cal è cussì dividùt, lasù, cal parl flamà da la foghera ndà chEntòcli cul fradi157 al era stàt metùt?

E luj a mi: Là dentri a si martìra l Ulìs e Diomèt, e cussì nsièmit a vàn a la vendeta coma lira; in tà la flama si sinteval planzi, fit, da la vuàita dal cjavàl cal era puarta di ndà che chèl che fondàt al veva Roma al era partìt.

Al eral planzi, dentri, da lart che, muarta, Deldàmia ncjamò a sufrìs par Achìl, e pur dal Paladil dolòu a si parta.

Se dentri di chel sfavilà ghie pusìbil parlà, i vevi dìt, Mestri, jòi ti vuej preà e preà di nòuf chel me preàl vali par mil, che dut par nuja nol sedil me preà che che ncuarnada di flama chì a vegni: jòdiu i vorès cussì tant chin jù ti mjòs pleà.

E luj a mi: Il to preà i vuej tegni in granda stima, e ben i lu scolti; ma fà che la to lenga si ritegni.

Lasa chi parli jò, che jòi ti parti sè chi ti vòus; che lòu no volarèsin forsiparsè che grècs a èrinscoltati.

Dopo che la flama vegnuda niera visìn ndà chal me duc ghi pareva just il lòuc, cussì ghi veva dìta lòu che lì a scoltàvin:

O vuàltris chi sèis in doj dentri dun fòuc, sjò iai di vun vita alc meretàt, se da vuàltris meretàt iai tant o puc, cuant chiain tal mont li àltis rìghis creàt, stèit fers li; ma l un di vu cal dii cà ndulà che, pierdùt, al è muàrt e soteràt.

Il cuàr pì alt da la flama antica tacàt al veva a mòvisi bruntulànt coma chè chel vìnt lu scjasàs in là en cà; alora la puntan cà en là zirànt, nencja ca fòs stada na lenga ca parlàs, comna curìnt la vòus a veva fòu sgorgàt: Cuant chiai lasàt Circe, che cun chel so làs mi veva par pì dun àn dongja Gaeta tegnùt leàt, prima che cussì Enea la clamàs, nèl ben chi volevi al fì, nè la pietàt pal me pari vecju, nèl dovùt amòu che a Penelope podùt i varès vèighi dàt, mi veva dentri podùt vìnsi chel ardòu chi vevi di doventà dal mont espèrt, e daj vìsis dal omp e di ogni so valòu; mai mi eri dret butàt'n tal mar alt e vièrt cun na navuta e cun che compagnia pìsula ca no mi veva maj lasàt deèrt.

Da spiàgja a spiàgja ieri zùt, fin in Spagna, fin in Maròc, e in Sardegna encja, en ta lìulis chel stes mar al bagna.

Jò ei compàis ièrin zent straca e vecja par cuant che rivàs i èrin ta chel post stret indulà che Èrcul i sens lasàt al veva'n rocja par chel omp nol zès pìn là dal stret: da la man destra lasàt i vevi Sivìl; e da che altra belzà bandonàt Set.

O fràdis, dìt ghi vevi, che par sent mil perìcuj i sèis rivàs fin a sta fin dal mònt, in ta sta vèa, ca ni è fina comun fil, daj sèns chencjamò ni rèstin ta stu mont, no stèit dii di no a lesperiensa di chel mont sensa zent, di là dal tramònt.

Consideràit ben la vustra siminsa: fàs no sèis stàs par vivi da salvàdis ma par zìn sercja di virtùt e cognosensa.158

Cun stu discòrs stàdis ghi èrin ben ingusàdis ai compàis li raòns par parà ndavànt, che par fermàju i varès fàt grandi fadìis; e voltàt la nustra popa vièrsl levànt, i rèmos àlis a doventàvin p ar stu mat di svuàl; plan plan a man sanca i zèvin voltànt.

Belzà dùtis li stèlis dal polo austràl a jodeva la nòt, el nustri al era tant bas che jù al stevan compagnìa dal scuàl.

Sinc vòltis a èrin stàs impijàs e sieràs chej lumìns ca èrin sot da la luna, dopo chi vèvin scjavasàt chel grant pas, cuant chjodùt i vèvin, encjamò lontana, na montagna 159scura e alta tant che cussì maj non vevi joduda nisuna.

La vista dàt ni veva legrìa, fin cuant ca veva da stu nòuf post na bufera tacàt ca veva ben batùt la prua làn davànt.

Naf e aga tre vòltis zì n ziru a veva fàt: a la cuarta la popa zuda a eran sù e la pruan jù, comca era destinàt,160 fin chel mar sù di nu ni veva sieràt jù.

Cjànt Vincjasietèin

La flama era zà ndresada e cujèta,
dopol so parlà, e via da nu a zeva
cu la licensa dal me bon poèta,

cuant che naltra che davòu ghi steva
i vuj mi veva fàt voltàn ta la so punta
da ndulà chun sùn confùs al vegneva.

Comal nemàl siciliàn, cun dentril lamentà
di chèle par prin cun chèl al mugnava
che al falu, trist al era stàt, cussì si conta;161

cu la vòus dal aflìt al bovolava
tant che, encja sal era dut fàt di ramp,
lo stes a pareva che na vura al sufriva;

cussì, sensa vej nè bus nè altra via di scjàmp
da cuant chen tal fòuc, in taun sclopetà da mas
si convertival so puòr parlà, lamp a lamp.

Ma dopo cal veva tacàt il so viàs
vièrs la punta, e dàt ghi veva chel guìs
a la lenga cuant che'n sùl zeva dal bas,

dii i vèvin sintùt: O tu chi ti sìntis
la me vòus e chel to parlà al è lombàrt,
ei tias dìt: Istra ten va; di più non tadì ,162

parsè chjòi soj chì forsi un pucn ritàrt
nòsta zì, ma tabàja pur cun me un puc:
t'jòdis ca no mi displàs a mi, e jòi àrt!

Se tu i ti sòsn ta stu mont svuàrp da puc
colàt da la sùda che biela cjera
latina dandà che la colpa iai, puòr cuc

dìmi sei romagnòi an pàs o guera;
chjòieri di che montàgnis fra Urbìn
el pas ca si vièrs al Tevere, a plera.

Jòi vuardavi in jù, atènt e sidìn,
cuant chel me duc'a mian tal flanc tocjàt
diìnt, Tabàja tu, che chistu al è latìn.

E jò che di dii ieri preparàt,
senseità scuminsiàt i vevi a parlà:
O spirt, ca pàr chi ti sèdis la jù platàt,

la Romagna a no è, nè maj no era, ulà,
sensa guera in tal còu daj so tiràns;
ma al momènt no si jòt ulà nisùn lotà.

Ravèna a è comca è stada da tancju àins:
l àcuila da Polenta là a si cova,
cussì chencja Cerviaa cujèrs cuj so plumìns.

Sta cjera163, che zà fàt a veva la so lungja prova,
e daj fransèis un mar ros di sanc, miga puc,
sot ramàsis vèrdis a si tegneva.

El mastìn vecju e il nòuf da Verùc,
che tant mal a vèvin Montagna governàt,
a siu jòt là ca grugnìsin, e pì di un puc.

Là di Lamòn e Santera, ogni sitàt
guidada è dal leonùt dal nit blanc,
cal cambia banda da unvièr a estàt.

E chè ca vèn dal Savio bagnada di flanc,
cussì comca si cjata tra plan e mont,
tal stes mòut a vìf, sot tiràn e stàt franc.

Madès cuj sòtu? Dìnilu chi lu tegnìn cont:
nostèsi dur pì che cualcaltril è stàt,
sel to nòn al mont al rivaa fàighi front.

Dopo chel fòuc al vevaun bièl puc rugnàt
tal so mòut, la so punta fina l veva movùt
di cà, di là, en fin a chistu ghi veva dàt flat:

Se jòi crodès da rispùndighi in dut
a cualchidùn che maj'l tornàs tal mont,
di flameà sta flama a no varès pì volùt;

ma sicoma che pròpit maj da stu font
nol è maj tornàt vif nisùn, s'i sìnt just,
sensa timòu dinfàmia di disti i soj prònt164.

Omp di guera i soj stàt, e dopo frari cun gust,
crodìnt di fà, cussì sinturàt, penitensa;
e dut a sarès susedùt ta stu mòut just,

sa no fòs pal grant predi165che schifènsa!
ca mia rimetùtn ta li primi còlpis;
e coma e parsè, èco la sostànsa.

Mentri chjò i eri forma cul sancn ta li vènis
che dàt mi veva me mari, il me fà
nol era da leòn, ma da vòlpis.

La furbìsia, la scaltrèsa el imbrojà
ben mi zèvin e tant i uavi la so àrt,
che finn fìn dal mont al era dutun fà.

Cuant chi mi eri jodùt rivàn ta che part
da la me etàt ndà chognùnl dovarès
calà li vèlis e zì ndavànt mancu fuàrt,

il plaej di prin schifo mi fev'adès;
dut pentìt, al mont dìt ghi vevi i me adìos;
ah puòr baovàl! e zovàt a varès.

Chel principe là daj nòufs Farièos,
stìnt faìnt guera dongja dal Lateràn,
e nè cuntra Saracèns nè Gjudèos,

parsè ch ognùn daj so nemìs al era Cristiàn,
e nisùn al era stàt Acri a vìnsi,
nè mercjadànt al era stàt là dal Soldàn;

nè i òrdins sàcris nè pur l alt ufìsi
ghi vèvin fàt da guida, nè in mè il cordòn
che fràris pì màgris a vèvin par strìnzisi.

Ma com Costantìn vùt al veva Silvèstril bon
dentri di Siràt par vuarìlu da la lèvra,
cussì chistu volùt al veva chi lu judàs benòn

par vuarìlu da la so granda fièvra:
volùt al veva chi lu consiliàs, ma'i vevi taùt
pars'che ogni so peràula stramba a era.

E dìt al veva di nòuf: Nosta sospetà dut;
jòi ti asòlf, e tunsègnimi coma fà
par chel Penestrìn al zedi jù dal dut.

Il cjèl jòi pòl ben vièrzi e sierà,
coma chi ti sàs; però a sòn dos li clafs
chel me antecesòu nol à volùt curà.

Alora pocàt mi vèvin i argumìns gràfs
là ndulà chel tai al sarès stàt peu,
e dìt i vevi, Pari me, parsche asolusiòn ti mi dàs

da chel pecjàt chadès mi fà colàn jù,
il prometi al lunc ma il mantegni puc fuàrt
ti farà trionfà tal to alt di la sù.

Francèsc si veva fàt avànt, dopo chieri muàrt,
par me; ma un di chej cjalinòus di cherubìns
al veva dìt: Làsilu chì166. A no mi fà tuàrt.

Al à da zì la jù, fra i me meschìns
par chel consej da ludro cal veva spartìt,
che da chèn cà ghi sìn stàs sempri visìns;

che asòlvi no si pòs chèl ca no sia pentìt,
nè pentìsi e volej al stes timp si pòs,
che stu contradì a nol vèn consentìt.

Oh puòr me! Pì svelt sveàsi nisùnl pòs
coma cuant chengrimpàt mi veva e dìt: Forsi
no ti pensàvis che jòun lòic167 i fòs!

A Minos mi veva partàt, che la coda a voltasi
atòr dal cuàrp si veva metùt vot vòltis,
e dopo che làl era zùt a muàrdisi,

dìt al veva: Stu chì al stà ben là cuj làris;
a è par chèl che jò ndà chi tjòs i soj pierdùt,
e vistìt cussì i sufrìs sti pènis.

Cuant chel so dii al veva cussì finìt dut,
la flama, cun grant dolòu, a era partida,
stuarzìnt e sbatìnt il so spis di cuarùt.

Nu i èrin zùsndavànt, jò e la me guida,
sù pal scoj fin insima dalaltri arc
di chel fosàt ndà che di fìo an pàijn avonda

ducju chej che diunìnt a cjàpin sù tant càrc.

Cjànt Vincjotèin

Cuj podarèsia maj cun peràulis sclètis dii di chel sanc e di che plàis in plen ch'i vevi adès jodùt, encja contànt pì vòltis?

A noè nisuna lenga cun chel inzèn chjudà al posil nustri discòrs, e la mins jodi a fà di dut chel comprendi lì puc sen.

Se chej a fòsin encjamò dùcjus visìns che zà in ta la sfurtunada cjera da la Pulia a vèvin vùt cussì tancju sufrimìns par via daj Trojàns e da la lungja guera che di anej a vèvin 'mplenìt doj biej zèis, comcal dìs Livio, che partàt ai sbàlius nol era, cun chè chan daveva lasàs pus intèis par vej contrastàt Berto il Guiscàr; e laltra che lasàt a à ncjamò vuèsn ta li contèis di Ceperòn, là ndulà cal è stàt buiàr ognùn pulieìn, e là da Tajacòs, ndulà che sens àrmis vinsùt al veval vecju Alàr; e par cuant che ferìdis fòndis o vuès ros168 sjodevadut chistu nencjal vèn visìn al oròu di sta nona bolgja là che dut al è sòs.

Caretej non dè che tant par dòvis a spàndin comun h'i vevi cun schifo jodùt, dut sbregàt da la barba fin là che corèis si tìrin:

i bugjej tra li gjàmbis ghi vèvin colàt; còu e polmòns sjodèvin, e chel puòr sac cal fà merda di chèl ca sia mangjàt.169

Djodi dut di chistui no eri ncjamò strac cuant che luj mi veva vuardàt, e vierzùt si veva'l pet, diìnt: Jòitu chi mi vièrs coma un sac?

Jòt ben cuant strupiàt cal è Maomèt! Davànt di me al è Ali cal và planzìnt, ròt in mua da la barba al cjufèt.170

E ducju i àltris che chì ti vàs jodìnt, seminadòus di scàndul e di scisma, vìfs a èrin, madès, sclapàs, a stàn puc godìnt.

Un diàu al è cà davòu ca ni sistema, crudèl cal è, cul taj da la so spada, e ducju di nòuf al sbugjela cu la so lama cuant ca rifàn che doloroa strada; no prin, però, che zìnt atòr, comchi dìs, ogni ferida si sedi zà sierada.171

Ma tu cuj sòtu che dal scoj i ti vuàrdis, puc sigùr, forsi, di zì a la pena che Minos segnàt tia pa li to acùis?

Muàrt nol è ncjamò, nè colpa lu mena, rispundùt al veva'l mestri, a tormentalu; ma par dàighi nesperiènsa pì plena, a mi, chi soj muàrt, mi convièn menalu pal infièr ca jù, di zìru in zìr, e ver al è comchjò ti staj diìnlu.

Cuant che sintùt lu vèvin, pì di sent ca zèvinn zìr si èrin fermàs tal fosàl a vuardami par maravèa, dismintiànt il martìr.

Dìghi duncjadès a Fra Dulcìn ca si àrmi tu chel soreli tjodaràs forsi di nòuf fra puc, se pì ca nol vòu vignì sùbit a cjatami ben di vìvars172, che sel timp al siera stu lòuc la vitòria no ghi zèdi al Novarèis, che sinò nol vinsarès sensaun grant truc.

Un piè a lu veva zà alsàt di pèis Maomèt cuant che dìt mi veva sta peràula; dìt chist, vìa cal era zùt cu li so idèis.

N altri, che un bus al vevan ta la gola e troncàt il nas fin pròpit sot li sèis, e nol veva altri che unorèla, restàt lì a jodi chisti maravèis cuj àltris, prin dàltris vierzùt al veva la cana, rosa di sanc ca ghi colava di sot li sèis, e dìt al veva: O tu, che colpa no ti condana, e chiai jodùt in ta cjera latina, sel grant someà a no mingàna, recuàrda Pieri da la Midiina, se maj ti tòrnis a jodi chel bièl plan che da Versèl a Marcabò sinclina.

E fàighi savej a chej doj pì miej di Fan, al Siòr Guido e encja al Angjolèl, che sel jodi ndavànt chì no si lu fànvàn, a vegnaràn butàs fòu dal so vasèl e maenàs visìn di Catòlica pal tradimìnt di un tiràn tant crudèl.

Tra lìsula di Cipro e di Majorca, nol à maj un cussì grant delìt jodùt Netùn nè da pirata nè da zent argolca.173

Chel traditòu che pur al jòt dom cun un , e al tèn la cjera che un tal chì di me di jòdila al vorès èsi stàt diùn, a ju farà zì al parlamìnt cun sè; dopo al farà di mòut che al vint di Folàra preà ghi zovarà puc, e si sàl parsè.

E jò a luj: Mòstrimi a la clàra s'i ti vòus che lasù di te i fedi scuela cuj cal è chèl da la siera amara.

Alòr al veva pojàt la man ta la mosèla dun so compaj e la bocja ghi veva vierzùt, sigànt: Èco chì chèl, e nol favela.

Chistu, eiliàt, il dubità ghi veva cjòlt dut a Sear, afermànt che chèl ben furnìt, eitànt, dàns al era sempri a pièrdi zùt.

Oh puòr diàu, cuant cal someàva spaurìt cu la lenga ta la goa tajada, Curio, che al diil era stàt cussì ardìt!

E un chal veva l' une laltra man troncada, alsànt i zumpìns pa laria fuscada, cussì chel sanc ghi veva la mua sporcjada, sigàt al veva: Encja il Moscja recuarda, cal à dìtòsti!, Cjàf a à la roba fata,174 che mala siminsa pa la zent tosca a è stada.

Alòr jò: La to ràsa pur a è muarta; luj, puarèt, cun pì dolòu sul so dolòu, zùt al era, cuna malinconìa mata.

Jò a vuardàl scjàp i eri restàt ndavòu, e jodùt i vevi roba chi varès poura sensa pì prova a contala besòu; sa no fòs che la cosiènsa mi sigura, che compagna ca rìnt lomp sigùr di sè, sot la corasa di sìntisi pura.

Jodùt i vevi comchencjamòl fòsn front di me un cuàrp sensa cjàf chavànt al zeva comialtri puòrs disgrasiàs davànt di me; el cjàf troncàt paj cjaviej al tegneva, pindulànt da la man comun lampiòn; e chèl mi vuardava e Puòr mè! al dieva.175

E a sè stes si feva lustri benòn,176 e a èrin doj in un e un in doj: e coma maj, ben al sà chèl dal lamp e tòn.

Cuant che sùbit sot al era dal nustri scoj, a ni vev alsàt il bras cul so cjàf, dut, par chel so parlài sintèsin ducju doj.

E dìt al veva: Adès tjòs stu patimìnt brut tu che, rispirànt, ti vàs jodìnt i muàrs: vuarda s'i tin cjàtis naltri cussì crut.

E parsche tu che nòvis ti mi pàrtis, sensa cuàrs,177 tias di savej chjòi soj Bertran dal Bornio, chèl ca ghia dàt al Re zòvin chej crus cunfuàrs.

Jòiai fàt pari e fì doventàl un dal altri ribèl: pì no ghia fàt Achitofèl a Absalon e David cun chel becotà da crudèl.178

Di zent ben unida iai fàt diviiòn; par chèl chel me puòr sarvièl al è stàt spartìt dal so prinsìpit, stu tronc, che prin ghi era paròn.

Da chìl me cuntrapatì179, comchi vèis capìt.

Cjànt Vincjanovèin

Al jodi che zent e che plàis stranìsimis
a si vèvin i me vuj cussì tant'ncjocàs,
ca èrin di làgrimis doventàs cunètis;

ma Virgìlio a mi veva dìt: Sè chi ti fàs?
parsè ghi vani i to vuj ncjamò dongja
là che scjù puòrs spirs a sòn cussì mal cunsàs?

Cussì no tias fàtn ta nisunaltra bolgja:
se tu ti cròs di rivà a contàlis,
sta val par pì di vincj mìis a para via!

La luna a è belzà sot di nuàltris:
a ni resta puc dal timp a nu concedùt,
e altrin dè da jodi che tu no tjòdis.

Se tu ti vès, i ghi vevi sùbit rispundùt,
tindùt a la raòn che par chè jòi vuardavi,
forsi di stà pì a lunc ti mi varès permetùt.

Intàntl zevae jò davòu ghi stevi
il duca; jò zài ghi fevi risposta:
La dentri di sta cava, i zontavi,

ndulà chjòi vevi i vuj fisàs a pusta,
i cròt che un spirt dal me sanc al planzi
la colpa che la jù cussì tant a costa.

No dati, al e a tacàt il mestri a dii,
tant pensej par luj dadès in davànt:
tìndighi a altri e lasa che luj al pàusi:

chjòi luai jodùt al piè dal pontùt, cuant
che cul so dèit fuàrt a ti minacjava
e Geri dal Bièl al zeva nominànt.

Intànt sè che dutl to timp al ocupava,
al era in tìndighi a chèl dAltafuàrt,
en là no ti vuardàvis, e lujl partiva.

O bon il me duca, che violenta muàrt
ca no èncjamò vendicada, ghi vevi dìt,
dal parìnt chel dionòu fàt ghi veva tuàrt,

lua rindùt disdegnòus180; el è partìt
sensa parlami, comche jòi la pensi:
e chèl par luj di simpatìa miamplenìt.

Cussì i parlàvin fin lì ca tocja èsi
par prin podej dal scoj laltra val jodi,
sa fòs pì lustri, fin in font, o cuai.

Cuant ch'i èrin tal ùltin clàustri rivàs a zì
di Malbòls, cussì che chej bràfs di fràris
jòdiu dùcjus i podèvin pròpit lì,

di lamìns i vevi sintùt divièrsis frecjàdis,
ca vèvin di pietàt li pùntis infieràt;
chjò cu li mans mi eri sieràt lorèlis.

Cuant dolòu al vegnarèsia coletàt
se da Valdichiàna a vegnèsin destàt,
cun ducji maj di Sardegna e dal Maremàt

en ta na fòsal fòs il dut insembràt?
Cussì a era chì, cun che gran pusa
di zent ca si marsiva zà da un bièl tràt.

Zùs i èrin pal ùltin àrzin, sensa paua,
lunc il scoj lunc, sempri a la sinìstra,
fin là chjodùt i vevi daj lamìns la caua:

là a era, vièrs il font, là cal minìstra
chel siòr dal alt l infalìbil gjustìsia,
punìnt i falsadòus che li al regìstra.

Pì malincònic cuj al crodarèsia
ca fòs stàt in Egina181 cun ducjui malàs
cuant ca eran aria tanta malìsia

chei nemaj taj pàscuj a èrin dùcjus colàs,
encja i vièrs, e dopo li zens antìchis,
secònt chej poès ca ni còntin scjù fàs,

coma li furmìis si èrin rinovàdis;
chì a era djodin ta che valada scura,
lànimis languì chì e là ngrumàdis.

N ta spàlis o pansa diritùra
daj àltris èrin pojàs, e chèl a gjàt
plan plan al zeva ta la viùta puora.

E nu, pas a pas, sidìns i vèvin cjaminàt,
vuardànt atòr e scoltànt chej disgrasiàs
nisùn daj cuajl varès podùt stàndresàt.

Doj in d'avevi jodùs un sul altri pojàs,
comche li padèlis si mètin a sujà,
dùcjus da cjàf a piè di rògnis macjàs;

ei no vevi maj jodùt un cussì fuàrt stringhià
da nisùn frutùt spetàt dal so paròn,
o che la strìnghial menava par falu sveà,

comche ognùn si menava sveltl spisòn
da lòngulis intòr pa la gran ràbia
dal spisà che maj ju farà stà pì benòn;

li rògnis cun lòngulis a gratavin via
comcal fàl curtìs dal cogu cu li scàis
di pès gràndis pì di na scàja.

O tu che cun i to dèicj i ti ti dismàis,182
al veva tacàt a dìghil duca a un di lòur
e che ogni tant ti fàs di lòu tanàis,

dìni se cualchi latìn al èn tal dolòur
di stu post, e che n'ongula ti bastàs
in etèrno a fà chistu lavòur.

Latìns183 i sìn, che tu tjòs cussì guastàs,
ducju dòj, al veva rispundùt planzìnt;
ma cuj sotu che sta domanda ti ni fàs?

El duca: Jòi soj un che jùl stà vegnìnt
cun chistu vif chì, da scoj a scoj,
e di mostràighi l infièr a luj i intìnt.

Alòr si èrin a colp separàs, chej doj,
e tremànt ognùn si veva vièrs me voltàt,
e àltris pur: i doj no èrin besoj.

Il me bon mestri si era vièrs di me premuràt,
diìnt: Dìghi pur a lòu sè chi ti vòus.
Vìnlu luj volùt, cussì i vevi alòr tacàt:

Sel vustri pensàdi chist i soj curiòus
nol resta tal prin mont da lumana mìns,
ma al vif sù encja dopo da la so cròus,

dièimi cuj chi sèis e di cuali zèns:
la vustra sporcja e fastidiòa pena
di fami jodi ca no vi crej brus sintimìns.

Jò ieri dÀrès, e Arbul da Siena,
dìt al veva un, fàt meti mi veva'n tal fòuc;
ma chèl pal cual i soj muàrt chì no mi mena.

Aè vera però che dìt ghi vevi par zòuc:
Jòi soj bon di stàn aria comna pluma;
e chèlcuriòus dal nòuf amondi puc

volùt al veva chi ghi mostràs lart, e doma
parschè jò no lu vevi fàt Dèdal, a mi veva fàt
bruà da un ca lu tegneva par fì; ma

ta lùltima bolgia da li dèis i soj stàt,
pa lalchimìa che tal mont i vevi uàt,
da Minos, ca nol pòl sbalià, butàt.184

E jò al poèt ghi vevi dìt: Sta vanitàt
si cjàtian tàltra zent che la Sanea?
Sens'altri no'n ta che fransèa, in veretàt!

Alòr chel altri levròus alsàt al veva la mua
e rispundùt: Al di fòu di Strìsa
cal veva savùt benòn coma fà la so spea,

e Nicolò che la costoa uansa
dal garòful al veva luj par prin scuprìt
in tal ort ndà che sùbit a cjàpa la siminsa;

e pur di chel scjàp cal veva pièrdut da stupit
la vigna el gran bosc cun Cjaa dAiàn
el so udìsil veva mostràt l Imbarlumìt.

Ma par chi ti savèdis cuj ca tia dàt na man
cuntrai Sanèis, ingusa vièrs mel to vuli,
cussì che chèl ca ti rispùnt no tjòdis invàn:

chjò i sojl spirt di Capòc tjodaràs ben sì,
chjò iai falsàt metaj cun lalchimìa:
e tias da recuardati, s'i tjòs ben chì,

comchjò i eri pròpit na buna sìmia.185

Cjànt Trentèin

Taj timps che Gjunòn a era rabiada par via di Semèl cuntral sanc Tebàn, roba altri vòltis da ic mostrada, cussì tant mat al era doventàt Atamàn,186 che jodìnt la fèmina cuj so doj fis zì ndavànt insièmit cun un di lòu par man, al veva sigàt: I vuej cjapà cu li rètis la leonesa ei so leonùs al pàs, e fòu al veva dopo metùt li crudèl sgrìnfis:

Learco al eva cjapàt, un daj puòrs frus disgrasiàs, en alt alsàt, a lu veva sbatùt cuntrun mur; e ic el altri si èrin dopo nnegàs.

E cuant che la furtuna voltàt si veva vièrsl bas scur, da laltesa daj Trojàns, che dut a ausava, cussì chinsièmit cul regnul era colàt il re pur, la puora Ècuba, vilida e sclava, dopo chjodùt a veva Palisena187 muarta, e dal so Polidorun ta la riva dal mar la puareta si'era necuarta, fòu di sè, dal dut, a veva bajàt comun cjàn;188 cussì tant ca siera di dolòu la so mins stuàrta.

Nè da Tebe nè da chistu post Trojàn nisùn al à maj jodùt fùriis cussì crùdis ca becàvin no bèstis ma chèl cal era umàn, comche do òmbris, pàlidis e nùdis, che muardìnt a corèvin ta la maniera dal pursìt che dal pursitàr ti mòlis.

Una ngancjàt a veva Capòc, e ghiera cuj dincj ta la cadòpa, cussi che, tirànt, ghi feva gratà la pansa in cjera.

El Aretìn, che restàt al era tremànt, mi veva dita: Chel spirt là al è Gjani Schichi, che, rabiòus, al stà iàltris cussì cunsànt.

Ah! ghi vevi dìt, se chel altri a no ti mèt uchì i dincj intòr, no ti faràs fadìja a dìni cuj cal è, prin cal sparìsi di chì.

E luj a mi: Chistè lànima vecja di Mira, linfàma dal pari doventada compagna, fòu dal amòu sensa macja.

A pecjà cul pari cussì a era vegnuda, falsificànt in sè la forma di naltra,189 comche ausàt al veva chel là190ca sjòt par strada par guadagnasi dal cjarùt la siora,191 in sè falsificà il Buoso Donàt, e faìnt dal testamìnt na camora.

Dopo chei doj rabiòus mi vèvin pasàt, che jò iu vevi ben di vuli tegnùt, i evi alora ialtri malnasùs vuardàt.

Un i'n vevi jodùt cal someàva un liùt, comche sal fòs stàt dal bas da la pansa troncàt dal rest chel omp al à biforcùt.

La bruta idropiìa, che puc benòn a sesta che pars chel umòu al convertìs, cussì chel muu a nol rispùnt al pansòn, a ghi feva tegni ben vièrs i làvris coma cal fà il tìic, che pa la sèit un vièrs la barba el altrin sù al invertìs.

O vuàltris che di pena i sèis al vuèit in ta stu mont di dolòu, el parsè i nu lu saj, dìt ni veva a nu, vuardàit e tindèit al mestri Adam e a ducju i so maj; tant in daj vùt da vif di chèl chiai volùt, e adès doma brama par un pu di aga iai.

Pa li vèrdis culìnis ogni rivulùt dal Ceentìn cal và jù in tal Arno e frèsc e mol al fàl so canalùt, a miè sempri vif in taj vuj, in eterno, e limàgin so sempri pì mi sùja chel mal ca mi scarnìs, magàri cussì no.

A mi tormenta la dura gjustìsia, ca cjoj ocaiòn dndulà chiai pecjàt192 e mi fà suspirà di malinconìa.

Là a è Romèna, là ndulà chiai falsàt la lega cul sen di San Zuan Batìsta193; e par chel lasù il cuàrp mian bruàt.

ma se joi jodès chì lànima trista di Guido, di Sandro o di so fradi, par Font Branda i no darès la vista.194

Un al è zà dèntri, sa si pòl crodi che òmbris ca vàn atòr rabiòis; ma no zova, che chì, leàt, miè puc da jodi.

Si vès li me gjàmbis asaj bùnis par mòvimi in sentàis un tant cussì, jòi li varès zà tal troj metùdis, in sèrcja di luj fra sta scrofòna di zent chì, cun dut il so ziru di ùndis mìis e miès, o mancu, di travièrs ca pòl vèighi.

La colpa aè so s'i soj cun tal famèis: a mian lòu costrèt a bati i florìns ca vèvin tre caràs di porcarìis.

E jò a luj: Chej doj puòrs diàus a nu visìns, ca trèmin coma mans bagnàdis dunvièr, cuj soni cha destra a stàn daj to cunfìns?

Chì i juai cjatàs e chì a sòn, comcal è ver, al veva dìt,cuant che plovùt i sojn ta sta cava chì, ei no cròt che maj pì a lasaràn stinfièr.

Chista a è la falsa che acuàt a veva Bepi;195 chelaltri al èl fals Sinòn grec da Troja:196 pa la mala fièvra a spùsin cussì.

E un di lòu dìt al veva Porco boja par èsi stàt nominàtn taun mòut cussì dur, e dal pansòn ghi veva batùt la dura cròdia.

Chè fàt a ti veva un sùn coma un tambùr; e MastrAdàmo ghi veva batùt il muu cul so bras, cal era altritànt sigùr, diìnghi: Encja sa miè stàt cjòltl uu da li me puori gjàmbis, chi no pòl movi, a mi restal bras par dati casòs in sù.

Alòr luj al veva dìt: Cuant ca tian fàt zì vièrs il fòuc, cussì svèlt no ti lu vèvis: ma prima, par fài bes fals, alora sì.

E lidròpic: Di chistl ver ti dìis: ma nencja tul ver no tias testimoniàt a Troja, ulà che diil just i ti dovèvis.

Se jòiai dìtl fals, e tu i bes tias falsàt, al veva dita Sinòn, i soj chì par un fal, e tu par pì di dognaltri diaulàt!

Recuàrditi, fals zuradòu, dal cjavàl, al veva rispundùt chèl da la pansa sglonfa; ben ti stà sognùn lu sà par mont e val!

A tì tant peu se la sèit sclapà ti fà la lenga, al veva dìtl grec, e laga marsa che tal pansòn davànt daj vuj ti stonfa.

Alòrl banchej: Ca si sbreghi che strasa di bocja to pal to mal, comca dovarès; che se jòiai sèit e l umòu mingrosa, tu tias bocja sècja e pì dolòus daj mès; e par zì a lecàl spièli di Narcìs amondi puc tontonà ti bastarès.197

Jò i eri lì chi ju scoltavi dut fìs, cuant chel mestri mi veva dìt: Adès jòt chì, fantàt! a mi bastarès puc par molàtilis!

Cuant chi lu vevi sintùt parlami secjàt, vièrs di luj mi eri voltàt dut vergognòus, che stu momènt in mins vif miè restàt.

Coma chèl ca sinsumièa da la so cròus, tal so sùn al volarès insumiàsi che chèl cal è a nol è, e doma di chèl cal è bramòus; no podìnt parlà, i eri restàt jò cussì, che volìnt scuami, i mi scuavi lo stès sensa che jò mi necuarzesi.

Che difièt pì grant mancu vergogna ti lavi di chèl chi tias vùt tu, i saj, luj al veva dìt; ma adès basta fà làgrimis plovi:

ma pensa chi soj sempri cun te, e sùbit, sa capitàs che la furtuna ti metès. in banda di cjacaròns, cul stes èit; che sìnti scju chì voja basa a sarès.198

Cjànt Trentunèin

La stesa lenga prin mi veva muardùt,
che fàt inrosà mi veva la me mua blancja,
e dopo midiina mi veva'ntòr metùt:

cussì sintùt i vevi ca feva la lancja
dAchìl, che par so pari stada era raòn
prin di bruta e dopo di buna mancja.199

La schena ghi vèvin voltàt al brut valòn,
sù pa la riva ca lu siera torotòr,
scjavasànt sidìns sidìns stu post puc bon.

Nè dì a era nè nòt uchì atòr,
cussì chel me vulil jodeva puc ndavànt;
ma mòndi fuàrt i vevi sintùt sunà un cuàr,

fuàrt, sigùr, encja pì dal tòn pì grant,
che vièrs di luj avìnt brincàt la me atensiòn,
al veva guidàt i me vujn taun post pì avànt.

Dopo la gran sconfìta di che asiòn
chal Grant Carli costàt ghi veva la santa gèsta,
sunàt nol veval Orlànt cun pì terìbil pasiòn.

In davànt ieri zùt un puc e basta
che djodi mi veva parùt tanti tors àltis;
alòr jò: Mestri, dìs, se cjera ee chista?

E luj a mi: I cròt che tui ti vuàrdis
in ta sti tènebris masa a la lungja,
stimànt cussì djodi sè chi no tjòdis.

Tjodaràs ben, se tu là ti ghi vàs dongja
cuant che il sens a singana da lontàn;
ma fà pì svèlt, che dut fra puc si rangja.

Alora cun bièl fà mi veva cjapàt par man,
e dìt al veva: Prin chi rivani pìn davànt,
par chel fàt no ti pari masa stran,

pensa che ulà nisùn al è tòr ma gigànt;
dùcjus a sòn tal pòs, da la riva dut atòr,
dal bugnìgul in jù, e gjàmbis altritànt.

Coma cuant chel calìgu si sclarìs dintòr,
il vuli puc a puc ghi dà figura
a chel cal plataval vapòu atorotòr.

Cussì sbuànt che aria densa e scura,
pì e pì rivànt vièrs da la sponda,
mi veva lasàt liluiòn e cresùt la poura;

ma comche su la muràlia tonda
Monteregiòn di tòris si corona,
cussìl rivòn chel abìs al circònda

al era toregjàt da mièa la persona
di chej gigàns orìbils, che dal alt
Gjove ncjamòl minacja cuant ca tona.

En ta la mua di un zà fèvin i me vuj un salt,
en ta spàlis e pet e pansan gran part,
en taj doj bras ca pindulàvin dal alt.

La natura, sigùr, cuant che lasàt a veva lart
di fà nemaj cussì, fàt ben a veva, si sà,
a cjòighi guerièrs coma chistu a Mart.

E se ic lefàns e balènis di fà
no si pentìs, chèl cal vuarda di sutìl,
ca è just cussì al và sùbit a cjatà;

l omp, dopodùt, al è di pensà tant àbil,
e di fà dal mal al è purtròp partàt,
chel lagnasi al doventa masa sutìl.

Il so muu lunc e gros al era fàt,
coma la pigna di San Pièri a Roma,
el rest al someàva proporsionàt;

cussì che la riva ca era perioma200
dal miès in jù, an mostrava cussì tant
in sù, che zighi taj cjaviej insima

fin par tre di Frìia sarès stàt un vant;
jò pur ghin jodevi un trenta cuàrtis
dal post pìn jù dindà chel omp si tàcal mant.

Raphèl mai amecche zabi almis,
la bocja crudèl a sigà veva tacàt
cussì, e no cun orasiòns pì dòlsis.

El me duca a luj: Òu, puòr disgrasiàt,
tenti pur il cuàr e cun chèl sfòghiti
cuant chi ti vèns da cuàlchi pasiòn nsuriàt!

Il coràn ti las lìn tal cuèlpàlpiti
cal tèn leàt, ànima cunfua,
chel cuàr chen tal to grant pet ti pòs sìnti.

E dopo a mi: Luj stes a si acua;
chistul è Nembròt, e pal so mal pensà
nencjuna di che lènghisn tal mont si ua.

Lasànlu stà e invàn no stìn parlà,
chogni tabajà par luj al è dibànt,
coma'l so paj àltris, che nisùn capìl sà.

Alòr i vèvin paràt via a zì ndavànt,
e di lì a un puc, a sinistra sempri,
chel altri vìn cjatàt, pì salvadi e grant.

Par tegnilu leàt, cuj cal fòs stàtl mestri
i no pòs dii, ma ghi tegneva pleàt
e leàt di front un bras e davòul destri

na cjadena ca lu tegneva ntorgolàt
dal cuèl in jù, di mòut che tal discujèrt
a lu veva almancu sinc vòltis ziràt.

Stu rogànt al veva volùt meti al vièrt
la so potensa cuntra Gjove il grant,
al veva dìtl me duc, e par chèl al à stu grant mèrt.

Fiàl al èl so nòn, el veva fàt cussì tant
cuant che i gigàns ai Dìus ghi vèvin fàt timòu:
i bras cal veva menàt ju varà sempri dibànt.

E jò a luj: Podìnt, mi colarès il còu
di dàighi dal smiuràt Briàreus
ai me vuj ocaiòn di podej jòdilu lòu.

Alòr al veva dita: Ti jodaràs Ànteus
dongja di chì, cal parla e lìbar al è molàt,
ca ni menaràn tal font di chistu bus.

Chèl chjodi ti vòus, che pìn là al è postàt,
al è leàt e fàt coma chistu, tal e cual,
doma che di mual mostra pì crudeltàt.

No è maj stàt teremòt tant infernàl
che na tòr al scjasàs cussì a fuàrt,
comche pront al era stàt a scjasasi Fiàl.

Alòr i vevi jò temùt pì che maj la muàrt,
e nocoreva altri che la poura,
se cjadènis jodùt no ghi vès ta ogni part.

Pìndavànt encjamò i èrin zùs alora,
fin a Ànteus, che ben cuaranta piè,
sensal cjàf, fòu al era da la gran fesura.

Oh tu che ta la furtunada val ca è
chè che tanta Gloria dàt ghi vev a Sipiòn
cuant che batùt l veva il grant Anibale,

tias par preda partàt leòn dopo leòn,
e che se stàt ti fòsisn ta làlta guera
daj to fràdis, sia ncjamò limpresiòn

che vinsùt a varèsin i fìis da la cjera;
la jù mètini e ca no ti vegni schif,
indulà chel gran frèit Còcit al siera.

No fani zì nè a Tìsio nè a Tif:
chist al pòl dà chèl che chì a si brama;
ma adès àlsiti, nosta fà il restìf.

Tal mont ti pòs encjamò rindi fama,
che luj al è vif e a lunc al vivarà
se a sè prin dal timp Gràsia no lu clama.

Dìt cussì al veval mestri; e chèl, cun primura,
slungjànt li mans, sùl duca al veva cjapàt
ndà chÈrcul strenzùt na volta stàt al era.

Virgìlio, cuant cal steva par èsi alsàt,
dìt mi veva: Vèn chì svèlt chi ti cjapi sù,
e me e luj in fàs ni vevangrimpàt, dìt e fàt.

Comche cuant che la Garsenda201 a sjòtn sù
dal di sotnclinada, cuant che na nula
ghi pasa nsima, a par chintòr ti coli jù;

cussì mi era someàt Ànteus ulà,
cuant chi lu vevi jodùt sbasasi; e alora
i vevi doma chè, po, di svignàmila.

Ma atènt e lierùt, in tal font cal divora
Lusìfar e Gjuda, a ni veva pojàt jù;
e, cussìnclinàt, nol era stàt lì na vora,

ma com àrbul in nàf a si veva levàt sù.

Cjànt Trentaduèin

Sjò i vès li rìmis dùris e ròtis comca sarès just par chistu buaròt nda ca spùntin li altri ròcis e dùtis, il miej dal me pensej i sclisarès fòu, jòt, tant pì benòn; ma sicòma chi no liai, i dìs sù, ma cul timòu cal vèn di nòt;202 che coma roba da puc nisùnl tratarès maj chè di descrivi il font dalunivèrs, nencja cun lenga ca clama pari e mari:

ma ca jòdin che fèminis203 il me vers che tant judàt a vèvin Anfiòn a sierà Tebe, chè dal fàt il dii nol sedi divièrs.

Oh pì dognaltra mal creàda plebe chi ti sòs tal post ndà chel parlàl è dur; miej cjàvris èsi chì o bèstis dal bè!

Cuant che rivàs i èrin in font dal pos scur, sot i piè dal gigànt, masài pì bas, ei paravi via a vuardàl grant mur, i vevi sintùt dìimi: Vuarda i to pàs; stà tènt di no zì a pestà cuj to piè i cjàfs di chiscju puòrs fràdis disgrasiàs.

Alòr, voltàt, jodùt i vevi davànt di me, e sot i piè, un lac cussì tant gelàt che veril pareva, e no aga, par me!

Sensaltri a no sia majn ta stu mòut velàt dunvièr il cors dal Danubion Austria, nè là sot dal frèit cjèl Rus il Tanàt, comca era chì, che se il Tambernìchia ghi fòs colàt sù, o pur Pierapàna,204 nencjan tal orli al varès cricàt via.

E comche a grasulà si mèt la rana cul muùt fòu da laga, cuant chal suspirà daj cjàmps si mèt di nòuf la contadina; lìvids, fin là che rosòu si mostra, aèrin scju spirs ca patìvin tal glas, i dincj batìnt comda la cicognal tra-tra.

La muan jùl tegneva ognùn daj danàs: da la bocjal frèit e daj vuj il còu peànt, sjodeva tra lòul sufrì di scju disgrasiàs.

Dopo che atòr i vevi ben vuardàt dut cuant, vuardàt i vevin jù, lì ca èrin doj cussì stres che i so cjaviej, jòt tu, si zèvin miscjànt.

Contàimi, vuàltris chi stèis strinzìnt i pès, i vevi dìt, cuj chi sèis. Lòu ziràt a vèvin i cuej; e dopo vej vièrs me voltàt i vuj stes, i so vuj, che prina èrin dentri muliej, gotàt a vèvin taj làvris, el frèit al vevandurìt li làgrimis, chei vuj sieràs si vèvin coma spuartej:

stàngja di fièr noa maj len a len unit cussì fuàrt; che lòu coma doj cjavròns si vèvin ben strucàt, da rabia ognidùn nguerìt.

E un che pierdùt al veva i orelòns pal gran frèit cu la mua voltadan jù al veva dìt: Parsè ti fìstu taj lastròns chi sìn205? Se savej ti vus cuj ca sòn chiscju, la val ndà chel Biensio sinclìna, di Bertol pari al era, e daj fioj ca sòn chjù.206

A sòn fioj dun cuàrp; e di dutla Caìjna ti pòs zìn sercja sensa cjatà ombra che pì a mèriti di finìn gelatina; no chèl cal à vùt il pet rot, e lombra pur, daun colp par man dArturo, chel re grant; no Fogasa; e no chistu ca mingòmbra tant cul cjàf chjòi no pòl jodi pìndavànt e cal era clamàt Sàsol Mascheròn; se tosc ti sòs ti sàs di cuj chi staj parlànt.207

Di fami parlà par no dati pì ocaiòn, tias di savej chieri Cjameòn daj Màs; e Carlìn i spèti cal discolpil me nòn.

Dopo, mil mùus jodùt i vevi sblancjàs dal gran frèit; chal pensà mi fàncjadès schifès, e mi lu farà semprin ta poscj gelàs.

E mentri chi paràvin via vièrs il miès, ndulà chogni gravesa si raduna, e che, s'i stes, pal frèit sempri i tremarès, ca sedi par volej o càu o furtuna i no savarès, ma frai cjàfs cjaminànt di sti mùis cul piè i'n d'avevi batuduna.

E ic planzìnt: Parsè mi statu scalsànt? se tu no ti vèns par fà cresi la vendeta dal Montvièrt, parsè mi statu molestànt?

E jò: Mestri me, mi postu chì spetà chjòi vorès cjòimi un dùbit su chistu chì; ti mi faràs dopo zì pì a la svelta.

Il duca si era fermàt, e jò a dìghi i eri zùt a chèl chencjamòl bestemava: Cuj sotu chai àltris ti vàs a cridàighi?

E tu cuj sòtu chel to pièl scalsava tal Antenòr, al veva dìt, il muu daltri che, se vif ti fòs, tant mancu a bastava?

Cjàr a pòl èsiti che vif i soj chì dentri, rispundùt ghi vevi, si ti ti spètis fama, chjò, frai àltris, il to nòn pur i entri.

E luj a mi: Dal contrari iai brama; và via, e no dami pi fastidi, che pucja gola mi fà se chti fàs là nsima!

Alòr pa la cadopa i lu vevi strèt amondi e dìt ghi vevi: Dìs sùbit il to nòn o nencjun cjavièl ti podaràs pi godi.

E luj: Gjàvimi pur i cjaviej, cjastròn; tant no ti dìs cuj chi soj, nè mostràtilu i vuej; pèstimi pur mil vòltis, encja un miliòn!

Jò ghi vevi zàn man ngrimpàt i cjaviej e cun gust ghiu tiravi da la sucja, e luj cuj vujn jùl bajàva comun levriej, cuant che naltril veva sigàt: Se caè, Bocja? no ti bàstial scrocà da li gràmulis? ocòrial bajà? Se dal diàu ti tòcija?

Ormaj, i vevi dìt, nocòr che tu ti pàrlis, tristàt dun traditòu, che dal to dionòu i farài ben còri altri cjàcaris.

Via!al veva dìt, e dìs pur sa ti và a còu; ma no tai, si ti tòrnis frai toscs, di che lengata chì, cuant chi ti vàs fòu.

Luj chì al è cal plans i bes daj Francèscs: Jodut iai, ti diaràs, chèl da Duera là ndulà che i pecjadòus a stàn frèscs.

Se domandàt ti fòs cuj altri ca era, da na banda tias chèl di Becaria, che a chèl Firènse ghia seàt la gorziera.

Giani daj Soldanièrs al è chèl là via, insièmit cun Ganolòn e Tebaldèl, che di nòt di Faènsa l à vièrt la via.

I vèvin belzà bandonàt chel strambèl cuant chjòn taun bus i vevi jodùt doj inglasàs tant chel cjàf dal un ghi feva al altri cjapièl;208 e comche i panès par fàn a vègnin mangjàs, cussì cuj dincj chèl sù chèl jù al veva tacàt ndulà che sarvièl e cadòpa a sòn zontàs:

ntà stu mòut Tideol veva roeàt li tèmplis di Menalìp par disdèn, comche chistu al feva cul cjàf dal danàt.

O tu chi ti mòstris cun un cussì bestiàl sen il to òdiu vièrs chèl chi ti stàs mangjànt, dìimi il parsè, ghi vevi dìt, di stu dièn, che se cun raòn di luj ti ti stàs lagnànt, ben savìnt cuj chi sèis e il so pecjàt, tal mont lasù i podaraj zì di te contànt, se la me lenga no si varà ntànt secjàt.

Cjànt Trentatreèin209

Alsàt al veva la bocja dal crudèl past chel pecjadòu, netànt via i cjaviej dal cjàf cal veva par davòu rindùt guàst.

Alora: Ti vùs ca mi torni dut intej chel dolòu disperàt che comna smuàrsa il còu mi strìns, encja prin di contà, domtal pensej.

Ma sel me dii al à di èsi siminsa ca ghi rindi mal al traditòu da me roeàt,210 tjodaràs coma chel contàl lagrimà nol scansa.

Cuj chi ti sòs i no saj, nè coma capitàt ca jù ti sòs; ma mi par che fiorentìn tias di èsi dal coma chi ti mias parlàt.

Tias di savej chi soj il Cont Ugolìn, e stu chì al è il arcivèscul Rugeri: adès ti dìs parsè chi ghi soj visìn.

Par efiètdopo che fidàt di luj mi eri daj so brus pensèis i soj stàt cjapàt e i soj dopo muàrt; chist nol è misteri;211 però a savej no ti pòs èsi rivàt i dìs, comche la me muàrt a è stada cruda a sinti, ma èco lofea ca mia fàt.

Un bus pisulùt dentri da la Muda,212 che par me a vòu dii doma che fàn, ca dovarès tegni altra zent sierada, a mi veva belzà mostràt, encja se invàn, lùnis prin cuant chi vevi vùt chel sùn brut che dal vignì sbregàt mi veva il velàn.213

Chistu a miera siòr e mestri parùt, che lupo e lupùs al cjasavan tal mont che Luca e Pia'l separa dal dut.

Cun càgnis màgris, bramòis fin in font, i Gualàndos cuj Sismòns e cuj Lanfràncs, al veva metùt là ndavànt e in front.

Dopo amondi puc a mi parèvin stracs il pari e fioj214, e cuj so dincj gusàs mi pareva djòdiu muàrdighi i flancs.

Sveàt bunora, cuj me vuj stralunàs, sintùt i vevin tal sun i me fioj planzi uchì cun me, ca volèvin che pan ghi pasàs.

Crudèl ti sòs sel còu no ti ti sìns strinzi, pensànt a sè chel me còu al sinteva; si no ti plàns, sè maj ti faraja planzi?

A èrin sveàs; lora si visinava al mangjà che di sòlit ni partàvin, ma pal so sun ognùn al dubitava; i vevi sintùt che di sot anclaudàvin la puarta da lorìbil tor, e vuardàt taj vuj i vevi un par un i me fioj, sidìn.

I no vevi planzùt, ma dentri mi eri mpieràt: lòu sì a planzèvin; el me Anselmùt al veva dìt: Parsè, pari, mi tentu cussì fisàt?

Nè par chistu i vevi lagrimàt nè rispundùt durànt chèl dì nè durànt la nòt dopo fin chel mont il soreli al veva di nòuf jodùt.

Apena chun raj di lus entràt al era lì, po, n ta stu post di dolòu, e joi vevi jodùt n ta li cuatri mùis daj fioj la me, comla so, li me mans pal dolòu i mi eri muardùt; e lòu pensànt chi fès chistu pa la fàn di mangjà, a èrin levàs sù, ogni frut, e dìt a vèvin: Pari, par nu mancu mal e dan a sarès si ti mangjàs di nu; tu ti nias vistìt cun sta puora cjàr, e nu ti la tornàn.

Calmàt mi eri par tègnighi sùl spìrit; chel dì e chel altri i èrin restàs dùcjus mus; magàri chognùn di nu al fòs sparìt!

Cuant che nuàltris i èrin al cuàrt dì vegnùs, Gaddo ai me piè jù si era butàt e dìt al veva: Parsè no jùditu i to frus?

E lì al era muàrt eorìbil realtàt! i àltris tre a èrin pur colàs, un par un, tral cuìnt dì el sest; chè jò i mi eri dàt, belzà svuàrp, a colàighi insima dognùn, e par doj dìs clamàs iu vevi dopo ca èrin muàrs: pì tars, pì chel dolòu, podùt al veval diùn.

Chistu finit di dii, cuj vuj stuàrs, i dincjsos di nòuf il cranio a roeàvin tal dur dal vuès, coma chej dun cjàn, fuàrs.

Ahi, Pisa, grant insùlt dogni sitadìn dal bièl paìs indulà chel sì al suna, se i to visìns encjamò no ti punìsin, ca si mòvin Cjavraja e Gorgona e ca sièrin pur dal Arno la bocja e ca nnèghin ognànima Piana!

Chè sel ContUgolìn famal veva encja di èsi stàt traditòu daj to cjascjej, a ocorèvia metin cròus ogni bocja?

A èrin ognidùn inocèns scju pivej, O nova Tebe, Uguicjòn el Brigàt ei altri dojma belzà i savìn di chej.

Pì ndavànt i sìn zùs, ndulà che stinglasàt di post rùvit unaltri pòpul al fasa, no in jù voltàt, ma dut cuant riversàt.

Il planzi stes, lì, planzi no ju lasa, el dolòu che paj vuj nol pòl vignì fòu, dentril torna ndà che tant pì singrosa; eun grop a fàn sti làgrimis di dolòu, e, doventànt coma un vel di cristàl, sot li sèis singrùmin cun tant pì mal di còu.

E encja sa è pur ver che, comun caj, pal tant frèit al veva ogni me sintimìnt smetùt di fami sìnti, o ben o mal, lo stes mi pareva di sinti un puc di vìnt: par chèl jò: Mestri, e chistu cuj lu mòvia? Vapòu ca jù nol varès miga di èsi preìnt?

E luj a mi: Adès i zìn là via ndà cal varàl to vuli la risposta el jodarà la raòn di stu soflà di aria.

E un daj danàs da la frèida crosta a mi veva sigàt: O ànimis crudèlis, tant che dàt a vi è lùltima posta, cjolèimi daj vuj sti làmis dùris, e ca si sbrochil dolòu chel còu mi sglònfa, prin che di nòuf singlàsin li me làgrimis.

Alòr jò a luj: Chist i podarès fà, ma dimi di te, e sjòi no ti asìst, in fin dal glas i vaj, sensa tant da fà.

Jòi sojl frari Alberìgo, al veva dìt chist; jòi soj chèl di chel òrt dal mal che chì dàtul par fic mie dàt, comca è just.

Oh! Sotu belzà muàrt? ghi vevi dìt a stu tal. E luj a mi: Comcal fà a stàl cuàrp me la sùn tal mont i no pòs savejn ta sta val.

A à il gran vantàgju sta Tolomè, chamondi spès lànima chì a cola prin chel via ghi vegni dàt dAtropoè.215

E par che tu ti zèdis a cjòimila sùbit daj vuj sta lastra di làgrimis, ti dìs chapena ca tradìs lànima ulà, comchiai fàt jò, il cuàrp ghiè cjòlt, comchi dìs, da un demòni, che dopo ghi la governa comcal vòu pal rest, po, da li zornàdis.

Intànt ic a sufrìs chìn ta sta tana; e forsi a jòdin encjamòl so cuàrp la sù da lòmbra che chì gèlida a sintana.

Tu tias di savej, si ti vèns adès ca jù: luj l èl sior Branc dOria, e pì àis a sòn belzà pasàs che chì l è stàt sieràt sù.

Cròitu, ghi vevi dìt, chi sedi un semplicjòn? Muàrt nol è migancjamò dOria il Branc? Tal mangjà, bevi e durmì al stà benòn.

Ta chel fosàt la sù, al veva dìt, dal Malbranc, là ndulà ca bol la tichignoa pès, rivàt a nol erancjamò Michel Zanc, che chistul à lasàtn ta la so cjàr e vuès che un diàu, e un daj so nevòus, il dan dal tradimìnt insièmit cun luj al fès.

Madès a è miej chi ti mi dèdis na man; vièrzimi i vuj. E jò no ghiu vevi vierzùs; e gentìl i eri stàt a èsighi vilàn.

Ahi, Genovèis216, chi sèis daj vùstris ùus cussì divièrs, e plens di ogni magagna, parsè no sèiu vuàltrisn tal mont spierdùs?

Che cul pèu spìrit da la Romagna un tal in daj cjatàt che pal so malfà il so spirt in tal Còcit zà si bagna, e la sùl so cuàrp al vàndavànt cul so da fà.

Cjànt Trentacuatrèin

Vexilla regis prodeunt inferni217
vièrs di nuàltris; però davànt, po, mira,
al veva dìt il mestri, si ti lu pòs disèrni.

Coma cuant che un caligu fis al tira,
o che nòt tal nustri emisferi a vèn,
alc da lontàn al pàr un mulìn chel vint al zira,

na roba cussì mi veva parùt tal scur plen;
riparàt mieri dal vint, ca mi feva dut tremà,
davòu dal duc; daltri ripàr noera sen.

Zà ierie cun timòu lu faj rimà
là ndulà che dal dut cujèrtis a èrin lòmbris,
che stecs a someàvin cul glas insima.

In piè an dera e distiràdis àltris;
chista a veval cjàf in sù, e laltra i piè;
naltra, comunarco a pleava cjàf e gjàmbis.

Cuant che zùt al era asaj ndavànt, cun me,
plaej al veva vùt il mestri di mostrami
chèl che bièl djodi al era stàt in sè.

Si veva spostàt un puc, volìnt chi stes fer lì,
e dìt al veva: Èco Dìt218, e èco il post
ndà ca convièn tanta fuarsa ritegni.

Comche gelàt mi eri e doventàt pitòst
fiàc, no domandà, letòu, chi no ti lu dìs,
e diilu i no podarès, nencja gran cost.

Muàrt no soj, ma nencja vif, si ti lu cròdis:
pensa ben tu, si tias un puc di inzèn,
comchi eri, di chist e chèl sensa radìs.219

L imperatòu di chistu doloròus di règn,
dal pet in sù al vegneva fòu dal glas;
e jò pì coma un gigànt mi ritèn

chei gigàns stes a sòn visìn daj so bras:
imagina cuant grancj ca sòn in dut
chej altri poscj dal cuàrp che lujl tèn platàs.

Se luj l era stàt cussì bièl comcal è adès brut,
e cuntral so fatòu al vev alsàt li sèis,
luj stes al era la caua dogni lut.

Oh cuant ca mi èrin parùdis maravèis
che tre mùis chi ghi vevin tal cjàf jodùt!
Che davànt a veva dut ròsis li so plèis;

Davòu altri dos i vevi jodùt,
metuda ognunan miès da la so spala,
unìdis lì che un gjàl la crestal varès vùt:

la destra era lì, fra blancja e zala;
la sinistra era coma chej nèris
ca vègnin dandulà chel Nil siavala.220

Sot dognuna èrin àlis gràndis
che ben ghi conferìvin aun tal usièl:
coma vèlis a èrin, ma pì grandiòis.

No cun plùmis ma coma chès di pipistrèl
a èrin fàtis, e chès al svintulava
cussì che tre vìns a turbinàvin da chèl.

E par chèl dut Cocit singelava.221
Cun sèis vuj al planzeva, e par tre bàrbis
ghi gotaval planzi el sanc da la bava.222

Cuj dintàs dognuna da li so bòcis
un pecjadòu al era cal roeàva
cussì chen tre a sufrìvin sti brùtis pènis.

Davànt di chèl il muardi nujal pareva
visìn dal sgrifà, cha vòltis la schena
duta svistida di pièl a restava.

Che ànima là cu la pì granda pena,
al veva dìt il mestri, al è Gjuda Scariòt;
dentri al àl cjàf, e fòu li gjàmbis al mena.

Daj altri doj ca àn il cjàf par di sot,
chèl cal pindulèa dal ghignu neri al è Brut
jòt coma ca si stuàrs e coma cal tas223jòt!

Chel altri al è Càssius, cal pàr ben metùt.
Ma a si fà nòt, e a nuàltris adès
ni tocja partì, che dut i vìn jodùt.

Atòr dal cuèl al eva volùt chei bras ghi metès;
tal post just al veva spetàt a gjàmbis fèrmis
fin chel diàu asaj li àlis al vierzès;

e, rimpinàt ta li velutàdis cuèstis,
a zìn jù al veva a colp tacàt, mans strètis
tal pelàn fis en ta li gelàdis cròstis.

Cuant che rivàs i èrin là che li cuèsis
a tàchin, lì chei flancs a singròsin,
il duca, cun baticòu e grandi fadìjs,

voltàt al veval cjàf lì che li gjàmbis a èrin;
a si veva ngrimpàt pal pel comun cal scala,224
chen infièr mi pareva chi tornàsin.

Tenti dur, però, che par chista scjala,
dìt al veval mestri, che strac al someàva,
da dut stu mal a è miej svignàsila.

Zùt fòu par na sfea chel mur al veva,
al veva volùt che tal orli mi sintàs;
e sùbit dopo vièrs me si voltava.

Jòiai crodùt djodi, cuj vuj alsàs,
Lusìfar coma chi lu vevi lasàt;
mai pièe gjàmbisal vevan sù voltàs;

Se jò insiminìt i eri lì restàt,
la zent ignoranta che ben ghi pensi
a sè post cal era chi vevi apena pasàt.

Al veva dìt il mestri: In piè a tocja alsasi:
la strada a è lùngja el cjaminà al è brut,
el soreli belzà cjàlt al taca a fasi.

Sala da palàs a no erai vevi ben jodùt
lì chi èrin, ma na grota naturàl
cun pavimìnt gropolòus e scur par dut.

Prima chjòi bandoni stu abìs dal mal,
mestri me, i vevi dìt cuant chi eri di nòuf ndresàt,
cjòimi dal eròu ca mi tènn ta sta val:

indà al ee stu glas? e stu chì voltàt
cul cùl in sù? en cussì puc timp comal àja fàt
a èsisil sorèli da sera a prin dì ziràt?

E luj a mi: Pènsitu di èsi restàt
encjamò di là dal miès, ndà che ngrimpàt
mi eri ta che bruta ruja ca tènl mont sbuàt?

Par là ti èris cuant chi eri dismontàt;
e na volta voltàt, tul post ti vèvis pasàt
ndà chun pèis al vèn da ogni banda tiràt.

E i ti sòs adès sot di chel emisfèr rivàt
cal è al opòst dal post cal è dut secjàt,225
chel stes tal colm dal cual al è stàt copàt

chèl cal à vùt di nasi e vivi sensa pecjàt:
tu tias i pièn ta stu post picinìn
cal sarès da la Gjudèca226 il altri lat.

Là a è sera cuant che chì al è matìn:
e chistu, ca nia fàt scjala cul so pel,
ncjastràt al è ncjamò lì comcal era prin.227

Da sta banda chì al era colàt jù dal cjèl;
e la cjera, che prin fòu di chì a era,
par poura di luj a veva fàt dal mar un vel,

e vegnuda a eran tal nustri emisfèr; sta cjera
par scjampàighi via, chel vuèit chì ghi veva lasàt
ca sjòt di cà, e zuda a era parzora.

Al è la jù un lòuc da Belzebù lontanàt
tant comcaè lungja sta caverna,
cal tèn al jodi, ma no al sinti, sieràt

un rìvul che jù al vàn font di sta tana
pal bus di na rocja che luj al veva sbuàt
a modi madràs, e puc sinclina.

Jòe il duca par chel cjamìn platàt
i èrin entràs par tornàn tal clar dal mont;
e sensa curasi di vej ben ripoàt,

i vèvin cjaminàt sù, luj prin e jo secònt,
fin cuant chjodùt i vèvin tanti ròbis bièlis
ca sòn la sùn tal cjèl, par un bus rotònt;

e fòu tornàs i èrin a jodi li stèlis.

FOOTNOTES

1 (return)
[ A la peràula cussìchi ui amondi spèsi ghi lasi dos s par evità ca vegni leuda cuzì. A è una da li pucìsimis peràulis che in ta la me tradusiòn à ua na consonànt dopla.]

2 (return)
[ L un al è na contrasiòn di il un.]

3 (return)
[ Crist? Un papa? A somèa che nisùn al savedi par sigùr a cuj cal à intindùt riferisi Dante. Vandelli: al juda a capì la complesitàt di chisti rìghis.]

4 (return)
[ Dante al domanda di èsi judàt da li mùis, ma encja dal so inzèn o alto ingegno par vej lispirasiòn justa par descrivi duti li ròbis straordinàris cal jodarà in tal infièr.]

5 (return)
[ Enèa.]

6 (return)
[ San Pàuli.]

7 (return)
[ La Madòna. I nòns di Crist e da la Madona a no sòn maj minsonàs tal Infièr par no profanaju. Vandelli.]

8 (return)
[ Lùsia = un mòut alegòric di nominà la gràsia ca luminèa.]

9 (return)
[ Il Papa Celestìn V, che par vàris trùfis al era stàt costrèt a abdicà. Àltris a pènsin ca si trati di cualchidùn altri, adiritura di Pilàt stes. Vandelli.]

10 (return)
[ Carònt, chèl che cu la so barcja al partava i danàs ta laltra banda dalAcherònt.]

11 (return)
[ Cristmaj minsonàt di nòn in tal Infièr.]

12 (return)
[ Il nòn di poeta. Virgìlio al èn ta sta alta compagnìa di poès.]

13 (return)
[ Falsa modèstia an daveva amondi pucja il nustri poeta.]

14 (return)
[ Il cjascjèl al sarès sìmbul da la sapiènsa umana. Pal valòu simbòlic daj sièt murs e dal rìvul, i racomandi i comentatòus.]

15 (return)
[ Aristòtil.]

16 (return)
[ Didòn, chè che, bandonada da Enèa, a si veva copàt.]

17 (return)
[ Parsè ca sòn ànimis sensa cuàrp.]

18 (return)
[ Ti sòs nasùt prin che jò i morès.]

19 (return)
[ Ducju scju chì a èrin benestàns florentìns. Dante al vòu savej indulà ca sòn, parsè cal varès gust di jòdiju. A intìvin di èsi in vàriis localitàs dal infièr. (Vandelli)]

20 (return)
[ Cuant che i cuàrps si ricostituiràn cu lànima, si sintarà pì il ben, ma encja il mal.]

21 (return)
[ Sta espresiòn aà valòu pì di ràbia che di altri.]

22 (return)
[ Cariddi.]

23 (return)
[ Scju pèis, in forma di pieròns, a rapreentin i bès, che i avàrs e i pròdigos a si tègnin intòr e strès, o a spèrperin.]

24 (return)
[ Cuant ca èrin vifs a no fèvin un uu bon da la roba ca vèvin, parsè ca no savèvin il so vero valòu. Vandelli.]

25 (return)
[ I avàros.]

26 (return)
[ A è da preumi che se Dante al fòs stàt furlàn al varès uàt sta peràula coma ca la ua in tal toscàn.]

27 (return)
[ Un bièl puc di ironìa chì, a clamà ìn (inno) il sgorgoleà di chej puòrs disgrasiàs ca sòn chì ingolfàs tal fangu!]

28 (return)
[ A no è da surprìndisi se chistu Flegiàs al era rabiòus. Al è chì in tal infièr, dopodùt, par vèjghi dàt fòuc a un templi dal diu Apòl par via ca ghi veva seduùt na fìa.]

29 (return)
[ La mari di Dante.]

30 (return)
[ La puarta pì esterna dal infièr.]

31 (return)
[ A si capìs! La puarta dal infièr a è sempri spalancada.]

32 (return)
[ Tal sens ca và a proclamà la muàrt eterna. Vandelli.]

33 (return)
[ Beatrìs.]

34 (return)
[ Proerpina, la fèmina di Pluto, il re dalinfièr.]

35 (return)
[ Parsè cal sarès trasformàt in smalt o clap.]

36 (return)
[ Un post visìn di Gerualèm, ndà cal vegnarà fàt il judìsi finàl. Vandelli.]

37 (return)
[ In momèns cussì a vèn da pensà che Dìu ogni tant al era in vena schersoa, sa si pensa al mòut sureàl cal punìs zent coma Epicuro. Ah si? a somèa cal vedi pensàt. No ghi crodèvis che lànima a varès paràt via a vivi dopo la vustra muàrt? Alòra èco chì chi vi la mèt la vustra ànima, ta sta tomba ca vi restarà vièrta fin cuj sàja cuant! Cussì in varèis pì che asaj timp par necuàrzisi che la vustra ànima ca jù a para via a vivièncja se cun amondi puc gustmentri che lasù il vustri cuàrp a si marsìs a la svelta.]

38 (return)
[ Stu chì al sarès Cavalcante Cavalcante, un guelf, ca la veva pensada coma Epicuroche la vita a èra par godi, e finida chè al èra finìt èncja il godi, parsè che dopo a no sarès stàt pì nùja. A vèvin raòn lòu a pensà chel gòdi al sarès finìt al momènt da la muàrtma no coma ca crodèvin lòu!]

39 (return)
[ Se momènt dramàtic e comovènt stu chì, cuant che Cavalcanti al pensa che l eità di Dante al vòu dii che so fì al è muàrt encja luj!]

40 (return)
[ Proerpina, o la luna.]

41 (return)
[ Beatrìs.]

42 (return)
[ A pensàighila ben a no ee stran chen ta linfièr, ndà ca sòn doma ànimisentitàs sensa cuàrp e, naturàl, sensa nasa vèdin da èsi poscj ca spùsin. Par cuj al ee stu spusà se i danàs a noan nas da naalu? Dante però a si rindeva cont di chistu e al à dotàt li ànimis cu li facoltàs ca vèvin prin di murì. !]

43 (return)
[ Il cjèl al odièa ogni ingjustìsia.]

44 (return)
[ Diu, il pròsin, e se stès, coma ca è clar da li rìghis ca seguìsin.]

45 (return)
[ A plànzin par dut chel bendidìu caan maluàt e pierdùt.]

46 (return)
[ Caorsa (=Cahors) al era un post in Fransa consideràt coma un nit di uuràrs.Vandelli.]

47 (return)
[ Chèl di parentela e di amicìsia.]

48 (return)
[ In ta la so Etica Aristòtil al trata di che tre dispoisiòns ca pàrtin al mal: la incontinensa, la malìsia e la violensa.]

49 (return)
[ Luùria a spèra doma in tal ben da li ròbis di stu mont, sensa riguàrt pa li ròbis dal altri mont. (Vandelli al discòr un bièl puc su stu argumìnt.)]

50 (return)
[ Il Minotauro stes, cal fa da vuardiàn in ta stu post chì.]

51 (return)
[ Il Minotauro a si à da jodi coma sìmbul da la violènsa bestiàl.]

52 (return)
[ Teèo.]

53 (return)
[ Ariàna, fia di Minos, ca ghia insegnàt a Teèo coma copà il Minotauro e scjampà dal labirìnt.]

54 (return)
[ Pèis, fra laltri, di cjàr e vuès, no coma chèl da li ànimis danàdis.]

55 (return)
[ Crist, che al momènt da la so muàrt al era zùt a liberà tanti ànimis dal Limbo. Il teremòt cal veva cauàt sta frana, coma ca ni recuàrdin i comentatòus, al era stàt cauàt in tal momènt précis che Crist al era stàt copàt.]

56 (return)
[ Bigulota in tal sens ca no era in forma regolàr. In realtàt a veva na forma di arco, ma no regolàr.]

57 (return)
[ La fèmina di Èrcul, che fra laltri a veva causàt la muàrt dal so omp, sensa intìndi di fa cussìnaturàlpròpit cuant ca voleva che Èrcul al tornàs a volèighi bèn. A mi a mi par che sta storiùta a à da li dimensiòns ca vàn ben pì a la lungja di chel càu chi.]

58 (return)
[ I Centàurs.]

59 (return)
[ A sòn dòma i vìfs ca pòsin mòvi ròbis coma li pièris.]

60 (return)
[ Beatrìs.]

61 (return)
[ Alesandro il Grant e Dionìio a vèvin reputasiòn di èsi tant crudej, e cussì al èra Asolìn. (Vandelli.)]

62 (return)
[ Prin tal sens cal cognòs li circostànsis di che zona lì tant miej di Virgìlio, che chì a si consìdera secont.]

63 (return)
[ Famòus làris di chej tìmps là.]

64 (return)
[ Cecina, un flumùt cal sbòcja sùbit sot di Livòrno; Cornet, na sitadùta visìn di Civitavecja.]

65 (return)
[ Chès dal muu di fèmina e il cuàrp di usièl. I cjati amondi interesànt coma che il mont imaginari di Dante a ghi dà il stes valòu eistensiàltal sens di eìsti e basta, no tal sens da la filoofìa eistensiàl modernaa zent normàl coma me (bè, forsi un puc pì normàl di me; diìn, a zent coma comercjàns florentìns o piàns, zòvins ca no pòsin tègnisi da busàsie forsi encja di strucàsi e palpàsicoma Pauli e Francesca, soldàs, vèscuj e pàpis) e a figuris mitològichis coma li Àrpis o coma i Cèntàuros, e via diìnt. Il reàl e l ireàl a si cunfùndin e a dovèntin uncoma ca susèit tal mòut di jodi li ròbis daj frutùs fin che, par disgràsia so, a vègnin grancj e a si necuàrzin che tàntis di che ròbis ca ghi crodèvin cussì tant a no somèjn pì vèris.]

66 (return)
[ Cal sarès il ters ziròn.]

67 (return)
[ A no somèija di jodi Dante cal bùta il cjaf in davòu e al ridusèa cuant cal scrif rìghis coma chista?]

68 (return)
[ Chèl cal sìga al è Pier da la Vigàna, cal era segretari di Federìgo II. Ta scju àrbuj chì, a propòit, a sòn intrapulàs i spirs di chej ca si sòn suicidàs.]

69 (return)
[ Al à pierdùt la so salùt e al à fàt fadìja a durmì.]

70 (return)
[ Linvìdia.]

71 (return)
[ Cul suicidasi al à cometùt cuntra di sè stes, ca si considerava just, un at ca nol era just.]

72 (return)
[ Dante, coma viitatòu tal infièr, al à tanta simpatìa pal grant sufrì dal puòr Pieri; ma coma scritòu a no somèa ca ghi displai tant di falu patì.]

73 (return)
[ San Zuan al eral sant di Firense coma il San Zuan di San Zuan di Cjaarsa. Taj timps pagans, il protetòu di Firense al era Marte. Vandelli al sugerìs che ai timps di Dante la statua di Marte, ca era stada butadan tal Arno, a era encjamò viìbil visìn dal Punt Vecju.]

74 (return)
[ Chè fata par impicjà la zent, no che altra fata par cjoj sù ledàn.]

75 (return)
[ Mèntri cal scjavasava il deert da la Libia cun un eèrcit di soldàs. Vandelli.]

76 (return)
[ Soldàs.]

77 (return)
[ Vulcàn stes.]

78 (return)
[ Il post indà che Gjove e i Gigàns a si li vèvin sunàdis.]

79 (return)
[ Un lagùt di aga mineràl in ta li bàndis di Viterbo.]

80 (return)
[ Fra i grancj fluns dal infièr.]

81 (return)
[ L abìs infernàl.]

82 (return)
[ A ju sàlva parsè che stu fùn o vapòu al à asaj umiditàt par distudà il fòuc cal vèn jù dal alt.]

83 (return)
[ Una da li rari vòltis che Dante al minsona li nustri montàgnis. A si riferìs al cjàlt, a propòit, che disdifànt li nèifs, al pòl meti in plena flùns coma il Brentao il Tilimìnt.]

84 (return)
[ Stu chì al sarès Brunèl Latìn, umanista, cal veva judàt Dante tal so studià.]

85 (return)
[ Tant i Blancs che i Nèris a ti zaràn cuntra.]

86 (return)
[ Sens: Sa dipendarès da me, i sarèsis encjamò fra i vifs.]

87 (return)
[ Beatrìs.]

88 (return)
[ Una da li so òperis pì gràndis.]

89 (return)
[ Da chistu a si jòt che la manìa di cori a và indavòu un bièl puc!]

90 (return)
[ Il puòr paìs al sarès Firense; puòr parsè cal è consideràt coròt dai sodomìs ca ghi vàn incuntri a Dante.]

91 (return)
[ La so costànt lamentèla.]

92 (return)
[ Cussì a podèvin parà via a corusà mentri ca tabajàvin cun Dante.]

93 (return)
[ S'i ghi crodìn a sè cal dìs, al à da vej vùt un tramaj di fèmina par fàlu doventà omosesuàl.]

94 (return)
[ In altri peràulis, Dante al scomèt la fama daj so vèrs a la veretàt di sè cal stà par dii.]

95 (return)
[ Mangjòns & bevònsèco lidea che Dante al veva daj todèscs in tal so timp. Ca sèdin stàs pì bevòns daj fransèis? Daj taliàns? Ma!]

96 (return)
[ Il bivero dantesc a ghi somèa pì al beaver inglèis che al castoro taliàn. Bìvar a nol stona nencja in tal furlàn.]

97 (return)
[ Par cussì dii. In realtàt la flamuta a era na ploja di fòuc.]

98 (return)
[ Che ànimis ca pàrtin bòrsis o blu o zàlis o blàncis a èrin dùtis di uuràrs.]

99 (return)
[ Li nustri biàtis a noan sgrìnfis, a si sà; ma cuj saja maj sè ca àn li biàtis di la jù?]

100 (return)
[ I diàus, chej osteàs, ca si la gòdin a fà il so mistej.]

101 (return)
[ Na fila a ni vegneva cuntra; naltra a zeva, cun nu, in diresiòn opòsta.]

102 (return)
[ Di SantÀnzul. I romàns a vèvin da stà atèns in tal cjaminà par via di dùcjus scju pelegrìns, ca zèvin o ca vegnèvin da San Pieri.]

103 (return)
[ I bolognèis a vèvin fàma di èsi rufiàns in ta chej timps là.]

104 (return)
[ In altri peràulis, al dìs che sa sòn tiràs, o tìrchios, aè pal fat stes ca sòn bolognèis; coma par dii che se par furtùna a fòsin stàs, diìn, furlàns, al sarès stàt dut un altri par di mànis.]

105 (return)
[ In tal sens di tirà li fèminis a simìnt.]

106 (return)
[ A si sberlava besola.]

107 (return)
[ Dante a nol veva sempri na impresiòn dolsa daj prèdis.]

108 (return)
[ Èncja chistu, bàbiu dal parlà e di fà zì sù di zìrus li fèminis, al è zùt a finìla chì, dut smerdajàt.]

109 (return)
[ Secònt Vandelli, un màgu da la Samaria cal voleva crompà da San Pieri e da San Zuan la facoltàt di podej comunicàjghi ai batieàs il Sant Spìrit.]

110 (return)
[ Purtròp Dante a no si riferìs a chel di Cjaarsa, ma al Batisteri di Firense.]

111 (return)
[ Si volìn zì pròpit a la fìna, il piè chì al è da lèilu coma il insièmit daj piè.]

112 (return)
[ A somèa che i fiorentìns a vèdin di tant in tant gjustisiàt daj sasìns in ta che manièra lì: fàt un bus, a metèvin dentri il condanàt cul cjaf in jù. Apena ca implenìvin il bus, il sasìn al moreva scjafojàt. (Jò chi soj claustrofòbic, i sarès par sigùr doventàt màt prima ca tiràsin jù la prima palada di cjera!)]

113 (return)
[ La Glìia, che Bonifasi VIII al veva trufàt paj bès. (Vandelli.)]

114 (return)
[ Un daj Orsìns.]

115 (return)
[ Al ee tant cambiàt il mont daj timps di Dante in cà?]

116 (return)
[ La Glìia di Roma, che secònt Dante in ta che rìghis chì a no èra la Santa Romana Chiesa tal sens ver da lespresiòn.]

117 (return)
[ L imperatòu Costantìn che, riconosìnt Silvestri coma papa, secònt Dante a nol veva fàt pròpit chel gran chè di ben.]

118 (return)
[ Na lesiòn amondi dura, chista, par Dantee, i cròt, par cualsìasi altrida imparà.]

119 (return)
[ Tìpic di Dante di descrivi punisiòns adeguàdis a la colpa daj danàs. In ta stu càsu, danàs coma Anfiarèl, che in vita a volèvin induvinà il davignì, adès a sòn costrès, par sempri, a cjaminà cul cjaf stuàrt cal pol jodi doma indavòu. In cuant al Creatòu steschèl imaginàt da Dante, si no altria vèn da pensà cal vèdi vùt cualchi bièl momènt di sodisfasiòn, cu na schersoa sprusada chì e lì di birichinàdis ca àn un puc dal malisiòus, a cjatà fòu scju tìpos di punisiòn. A mi vèn a mins chel gust ca ghi cjàpin i frus cuant ca ghi gjàvin na ala a una moscja par jodi coma ca farà a svualà cun unala e basta.]

120 (return)
[ Sicòma ca sòn stravoltàs, aan la pànsa par davòu e il cul par davànt.]

121 (return)
[ LEnèide stesa.]

122 (return)
[ Secònt Vandelli, ta li màcis da la luna la zent a jodeva Caìn cal alsava na forcjada di spìncs.]

123 (return)
[ Tìpos di vèlis.]

124 (return)
[ A vegnarès da pensà che i diàus a lu laudarèsin par vej fàt li so malagràsis; invènsi a si gòdin a cjastial cu la stesa fantaia chi vìn zà altri vòltis notàt!]

125 (return)
[ Malacoda a si riferìs al teremòt susedùt il Vìnars Sant dal àn [Footnote 34: cuant che Crist al era stàt metùt in cròusteremòt cal veva cauàt li ruvìnis descrìtis chì.]

126 (return)
[ Malacoda al è un diàu, e Dante e Virgìlio a varèsin puc da fidàsi di luj, no?]

127 (return)
[ A saràn diàus dal infièr, indulà ca si varès doma da sufrì, però a àn i so divertimìns encja lòu!]

128 (return)
[ A èsi imbrojòns in ta sta vita a si và a finìla cussì in ta che altra, purtròp. Ma coma fàja sta bolgja a tègniu dùcjus? A no vègnia da compatì Barbarìsa e chej àltris puòrs diàus par dut chel grant scombati ca ghi tòcja fà?]

129 (return)
[ Taliàn.]

130 (return)
[ Dopo vèighi cjòlt i so bes a ju veva lasàs zì lìbars sensa tègnisi al puntìn dai regolamìns.]

131 (return)
[ Èco, coma chiai dita un puc in sù, al è il màsa lavorà ca ju fà èsi screansàs, scju puarès di diàus.]

132 (return)
[ Cagnàs a si rìnt cont di cuant scaltri cal è Cjàmpul, il danàt; ma a la fin al vèn imbrojàt encja luj, comal rest daj Malbràncs. A no vègnia da vej rispièt par un imbrojòn coma Cjàmpul, cal rìva a imbrojà parfìn i diàus?]

133 (return)
[ Dante a ju mèt in ridìcul scju diàus, però no sensa cualchi frigùja di simpatìa.]

134 (return)
[ Da no cunfùndi cun chel tìpo di cjàa indulà ca si mangja e bèif e durmìs.]

135 (return)
[ Se ben che stu paragòn al mostra cuant afièt ca là Virgìlio par Dante!]

136 (return)
[ Puòrs Malbràncs. Il so malfà al è limitàt encja ta stu mòut chì!]

137 (return)
[ Pa la raòn spiegada tal vèrs [Footnote 64].]

138 (return)
[ A è tìpic da la zent ipòcrita di volej lùi par di fòu.]

139 (return)
[ Un post a Firense.]

140 (return)
[ Chel cal à condanàt Crist. Una condàna ca ghi à fàt tant dàn ai Ebrèos.]

141 (return)
[ Cauàt dal teremòt susedùt cuant cal eramuàrt il Signòu.]

142 (return)
[ A si riferìs a Malacoda, chi vìn zà vùt il plaej di cognosi.]

143 (return)
[ Tìpos di madràs che, secònt i antìcs a si cjatàvin in tal Nord Africa.]

144 (return)
[ Una pièra verda cun puntìns ros che secònt i antìcs a podeva combati i velèns daj sarpìns.]

145 (return)
[ Par cuant terificàntis ca sèdin, scènis cussì a si adatarèsin pròpit ben al rìndilis viìvis cu la magìa eletronica chi vìn vuèj!]

146 (return)
[ Parsè che Dante stes al era un daj Blancs.]

147 (return)
[ Coma Vani Fus.]

148 (return)
[ I Centàuros. La mandria minsonada sùbit sot a è ch è ca ghi veva robàt a Èrcul. La so furbìsia, tal tirà li bèstis pa la coda di mòut che Èrcul a no si necuarzès di cuj cal veva fàt il furt, a ghi veva zovàt puc, parsè che in ùltin Èrcul a ghi veva dàt na buna bastonada e mandàt a finìla in ta chel post chì.]

149 (return)
[ Par copalu.]

150 (return)
[ Sta sòrta di morphing a è abastànsa comùn in tal dì di vuèj, cun chej trucs ca si pòsin fa cul computer; ma in taj timps indavòu a veva da vej someàt a alc di sureàl!]

151 (return)
[ Chel cal à ispiràt Puccini?]

152 (return)
[ Chèco Cavalcante. Gaville al era un cjascjèl visìn di Firense.]

153 (return)
[ Dante in clara vèna sarcàstica. A somèa paradosàl, però a è sensaltri veretàt, che tanti vòltis (forsi sempri) i pì grancj crìtics di na sitàt, di na nasiòn o di na organiasiòn a sòn chej che pì a ghi vòlin ben a la sitàt o a la nasiòn o a la organiasiòn. A è di fàt che par via dal so grant amòu par Firense Dante a si rìnt cussì tant cont di ogni pìsula pecja ca à la sitàt che luj al vorès ca fòs perfèta. A si spiega cussì lindignasiòn che Dante al mostra in ta scju vèrs chì.]

154 (return)
[ Dante, chì, al fa un pronòstic che Firense a stà zìnt incùntra a malòris sèriis.]

155 (return)
[ Ogni ùn cal vèdi maj jodùt coma che na gjalìna a protès i so pitinùs al sà ben sè chi vuèj dii.]

156 (return)
[ Al vòu frenà il so inzèn parsè cal à belzà jodùt pì vòltis coma cal è stàt abuàt da altra zent scàltra, e cun cuàlis conseguènsis.]

157 (return)
[ Entòcli e il fradi a èrin fìs di Èdipo e di Jocasta. Par na maledisiòn ca ghi èra stada fata dal pari, i fràdis si vèvin copàt lun laltri e a èrin dopo stàs bruàs insièmit.]

158 (return)
[ Tennyson al à da èsi stàt un bièl puc ispiràt da che rìghis chì cuant cal à scrìt il so Ulysses:

My mariners

you and I are old;
Old age hath yet his honour and his toil;
Death closes all: but something ere the end,
Some work of noble note, may yet be done,
Not unbecoming men that strove with Gods
.]

159 (return)
[ Chè che Dante al zarà a uà coma localitàt pal so Purgatori.]

160 (return)
[ A è da notà chì la rasegnasiòn stòica di Ulìs.]

161 (return)
[ Stu toru di ramp, regalàt da un grèc a un siciliàn, al vegneva uàt par copà zent ca ghi vegneva sierada dentri. Na volta dentri i puòrs condanàs a vegnèvin brustulàs vifs; e mentri ca si brustulàvin, il so sigà al someàva il rugnà da toru stes. Il prin a vignì cussì copàt dal siciliàn al era stàt pròpit chel ca ghi veva fàt il regal. Chista storiuta a era stada contada da Ovidio in taj timps indavòu. A è clar che la manièra rafinada cu la cual i mafiòus siciliàns a tràtin i so clièns a à radìs amondi fòndis. La storiuta a ni fà pur recuardà che Dante a nol eral ùnic a vej na imaginasiòn cussì ben cultivada in tal pensà sù turmìns di turtura e di muàrt ca ni cativèin cu la so originalitàt. Però naltri smorgasbord coma che dal Infièr indulà a si vàja a cjatàlu!]

162 (return)
[ Espresiòn lombarda, modificada un puc da chè uada da Dante.]

163 (return)
[ Forlì, sitàt ghibelìna, ca veva reistìt ai atàcs da li fuàrsis fransèis e guèlfis mandàdis dal papa. Par vej na idea pì buna da li condisiòns polìtichis e socjàlis da la Romagna descrìtis da Dante in ta che rìghis chì, i sugerìs Vandelli.]

164 (return)
[ Chèl cal parla al è Guido da Montefeltro.]

165 (return)
[ Il papa Bonifàs VIII.]

166 (return)
[ Tal Infièr, par vèjghi dàt chej consèis lì al Papaconsèis ca àn sensaltri pì dal Machiavèlic che dal Francescàn.]

167 (return)
[ Il puòr Guido al vèn èncja cjòlt in zìru da stu raonadòu di diàu!]

168 (return)
[ Bràs mutilàs o gjàmbis mutilàdis.]

169 (return)
[ No stìn lamentàsi di chistu parlà sclèt. Zà i sìn stàs metùs in vuàrdia tal vèrs [Footnote 21].]

170 (return)
[ Cussì Dante al punìs scismàtics (o almàncu cussì al descrìf la so punisiòn). Punisiòn jùsta sa si pensa a li diviiòns che lòu stes a cauàvin. Ma Maomèt al èria pròpit scismatic?]

171 (return)
[ Se sti punisiòns a sòn espresiòn da la gjustìsia divina, Dante al à da vej ben jodùt che stu tipo di gjustìsia a nol èra, dopodùt, cussì tant diferènt da la gjustìsia pagana; basta pensà al mòut che Gjove al veva punìt Prometèo. Si no altri Dante e i pagàns a vèvin chistu in comùn: na granda fantaìa!]

172 (return)
[ Sti peràulis a seguìsin chès ca finìsin il vèrs [Footnote 55].]

173 (return)
[ Argolica = greca.]

174 (return)
[ Forsi a è pì fàsil capì stunduvinèl sa si lu pènsa cussì: A è pusìbul cjatàighi il màni a li ròbis ca sòn stàdis fàtis.]

175 (return)
[ Amondi comprensìbil!]

176 (return)
[ In tal sens che il cuàrp al parta il cjaf coma lampiòn.]

177 (return)
[ Sensa ingàns.]

178 (return)
[ Tant Bertran che Achitofèl aan consiliàt fiis di zì cuntra i so pàris.]

179 (return)
[ Tal sens che il patimìnt a ghiè spièli a la colpa ca lu à cauàt.]

180 (return)
[ A somèa da sta storia di Gèri dal Bièl ca fòs stàt un òbligu ta na famèa di vendicà la muàrt di un parìnt. (Plus sa change... Basta pensà no a certi uànsis Siciliànis dal dì di vuèj, tegnùdis a gala si no altri in taj cìnes, ma a la reasiòn daj parìncj da li vìtimis di Tim McVeigh cuant cal è stàt gjustisiàt làltra dì.) In ta stu càsu, Dante al sarès un daj parìncj ca varèsin vùt da vendicà Gèri. Il fàt che chistu a nol era encjamò susedùt al spièga la reasiòn indignada dal danàt e il sintimìnt di colpa di Dante stes.]

181 (return)
[ Liulùta di Egina a veva cjapàt il nòn da na bièla fiòla dal stes nòn ca si veva lasàt amà da Gjoveche pa li fantasìnis al veva un vuli (èncja ducju doj) sempri vièrt. Gjuno, ta na reasiòn caa un bièl puc dalarchetìpic, a si veva cussì tant rabiàt cul so omp caveva mandàt la pesten ta liulùta ca veva copàt òmis e bestis.]

182 (return)
[ chi ti ti spèlis.]

183 (return)
[ Taliàns, tant par no dismintiàsi.]

184 (return)
[ Biùgna pur ricognosi che la gran part di scju danàs a si rìndin cont che la so punisiòn a è stada jùsta.]

185 (return)
[ Tal sens cal era bon da imità altra zent.]

186 (return)
[ Par òpera di Gjunòn ta un daj tancju momèns di rabia cuntral so omp, se omp si pòl clamàlu.]

187 (return)
[ La so frùta.]

188 (return)
[ Cuant dolòu incontenìbil da la puora mari ca rìnt chistimàgin!]

189 (return)
[ Il dì di vuèj a si sìnt tant parlà di pàris ca abùin i so frùs; maj, chi savedi jò, di frùs ca abùin il pàri. A è da notà, però, che il falsificà al à par Dante altritanta importansa da la relasiòn incestuàl.]

190 (return)
[ Schichi.]

191 (return)
[ Ca sarès la mula di Buòso, che Schìchi al impersonèa par otègnila. Ta lòpera di Puccini sta impersonificasiòn a è fàta in tal mòut divertènt ca si sà!]

192 (return)
[ A no è sensaltri la prima volta che la dura gjustìsia a cjòj ocaiòn da la colpa dal danàt par ministràighi la pena justa.]

193 (return)
[ Ca sarèsin i florìns di oru, che ta na banda a mòstrin la mua di San Zuan Batìsta. (Chi mi recuardi jò, an dera amondi pùs di chej florìns chì a San Zuan di Cjaarsa. A si jòt pròpit che San Zuan, il sant protetòu dal paìs, al à tegnùt scju florìns lontàn di San Zuan par mantegni la zent dal paìs pura, lontàna da che tentasiòns ca varèsin podùt coròmpila coma ca ghi steva susedìnt a la granda a Firense. ìn ta chej dìs chì, però, a par che il sant protetòu al sedi zut in vacansa .)]

194 (return)
[ Al preferirès jòdiu chì fra i danàs che sodisfà la so gran sèit.]

195 (return)
[ Sta fèmina a veva tentàt invàn di sedui Bepi, il fi di Gjacòb; cuant che luj al era scjampàt via, ic a lu veva acuàt di vèila violentada. Cussì a somèa.]

196 (return)
[ Chel cal à persuadùt i Trojàns di lasà entrà il cjavàl in ta la sitàt.]

197 (return)
[ An dè ogni tant in tal Infièr momèns amondi còmics!]

198 (return)
[ Al è un puc màsa sèriu, Virgìlio, no pària?]

199 (return)
[ Parsè che cul prin colp a ferìs e cul secònt a vuarìs.]

200 (return)
[ Specje di fasa ca ghi plata la part basa dal cuàrp.]

201 (return)
[ Na tòr di Bologna.]

202 (return)
[ La pòura di chèl ca no si sà, che di nòt di sòlit a si la sìnt di pì.]

203 (return)
[ Li Mùis.]

204 (return)
[ Montàgnis, tant luna che laltra.]

205 (return)
[ Scju danàs a sòn coma tocs di glas.]

206 (return)
[ Scju fiòj, ca èrin fràdis ca si volèvin puc ben, a si sòn copàs l un cuntra l altri.]

207 (return)
[ Encja chistu, che di fat al era Toscàn, par otègni na ereditàt al à copàt, e par vej copàt a ghian dopo encja a luj tajàt il cjaf. Na roba a è sigùra: Firense e paìs visìns di Firense in taj timps di Dante a èrin poscj indulà ca si varès fat fadìja a stufàsi!]

208 (return)
[ Chel cal stà roeànt in tal cjaf dal altri al è il Cont Ugolìn. Di luj Dante al parlaràn tal pròsin cjànt.]

209 (return)
[ LInfièr al à tancju momèns còmics e dramàtics e comovìns, ma epiòdis pì comovìns di chel dal Cont Ugolìn a non dà.]

210 (return)
[ LArcivèscul Rugèri.]

211 (return)
[ E invensi un puc di misteri al resta. Ta chel post dalinfièr chì a sòn metùs chej ca sòn colpèvuj di vej tradìt altra zent par raòns polìtichis. Cun dut il contà dal Cont Ugolìn, a no si riva maj a savej cun preciion di cual tradimìnt ca sòn stàs colpèvuj Rugeri e il stes Ugolìn. Nompuarta, però; che chì sè ca conta a è la relasiòn fra Ugolìn e i fiòj, e la disperasiòn di Ugolìn.]

212 (return)
[ Che tòr indulà ca èrin impreonàs Ugolìn e i fiòj.]

213 (return)
[ A ghi veva dat un preentimìnt di sè ca veva da capitàighi.]

214 (return)
[ Sta trasformasiòn da lupo e lupùs a pari e fiòj a susèit spes in taj sunsa dìin.]

215 (return)
[ Atropòs a sarès chè ca sepàra lànima dal cuàrp e in tal cau di Tolomèacal sarès chel post chìa manda lànima tal infièr mentri che il cuàrp al è encjamò in vita.]

216 (return)
[ An sparegna pùs, Dante. Prin chej di Pisa; adès i genovèis! ]

217 (return)
[ La naf da re a vèn fòu dalinfièr.]

218 (return)
[ Lusìfar stes.]

219 (return)
[ A mi vèn in mins chel paeàn che, tancju àjs fa, dopo cualchi àn in Canada a nol era stàt bon di imparà l inglèis en tal fratìmp al veva dismintiàt il so taliàn. Cau cal mèrita cualchi làgrima. A èria colpa so? Jò i diarès di no. I diarès pitòst che la colpa a era di chej chen ta na maniera on ta naltra a custrinzèvin cussì tancju taliàns a lasà lItalia in ta chej dis là. Cuj sàja ta cuala bolgja che Dante al varès metùt chej lì? Ma forsi chì a è miej uà un paragòn un puc pì lierùt, coma chèl di un flòu tajàt par metilun ta un vàs, che, sa si pensa, a nol è nè vif nè muàrt. (Èco, iai uàt chel puc di inzèn chi ài, coma che Dante al voleva chi fès.)]

220 (return)
[ I studiòus di Dante a pensin che i tre cjafs di Lusìfar, e i so tre colòus, a sòn sìmbul di chistu o chèl; par eempli, il colòu zal limpotènsa; chel neri lignorànsa; e cussì via diìnt. (Se cussì a è, alòra Dante al è zut a rafigurà lignorànsa cuj nèris da lÈtiòpia. Il chè in taj timps di Dante a sarès zut, encja encja; ma se Dante al vès apena scrit la Comèdia, cuj sàja cuanti crìtichis via e-mail o via twitter cal varès risevùt daj vuardiàns da la coretesa politica!) Fra li interpretasiòns chiai leùt, una a mi par jùsta: che i tre cjafs di Lusifar a sèdin na sorta di parodìa da la Trinitàt di Diu stes.]

221 (return)
[ Na stranesa: in ta limaginasiòn popolàr il còu dal infièr, coma cal sarès Còcit, al varès di èsi plen di fòuc e flàmis; invènsi chì a è dut glas e frèit. Lo stes, a sarès puc gust di zì tant in tal un che in ta chel altri.]

222 (return)
[ A è clar che Lusìfar stes al à amondi puc gust di èsi uchì. Puc da surprìndisi, sa si pensa a chel post gloriòus cal veva lasàt, da semo, par vignì chì.]

223 (return)
[ Èncja sa lu mèt tal pì profònt dalinfièr, Dante al ricognòs la grandesa dal omp, cul so tai in ta stu momènt di sufrì inimaginàbil.]

224 (return)
[ In ta stu punt Virgìlio, cun Dante intòr, al taca a zì in sù. A intiva che il post lì ca tàchin li gjàmbis dal diàu al è il centro da la cjera (cuj sàja maj sè cal diarès Freud di chista coincidensa?); cussi chè di lì indavànt li gjàmbis dal diàu, e di conseguènsa Virgìlio e Dante stes, a pùntin in sù, vièrs chel altri emisfèri.]

225 (return)
[ Chistu al sarès l emisfèri in tal miès dal cual al è Gjerualèm.]

226 (return)
[ Il post pì al centro di Còcit.]

227 (return)
[ Par gravitàt, dut a vèn atiràt dal centro da la cjera. Dante al à incjastràt Lusìfar pròpit uchì coma par dii che dùcjus in tal mont a sòn, par natura, atiràs dal mal. Di conseguènsa, il volej liberasi dal mal a richièit un sfuàrs ca nol è naturàl, un sfuàrs cal à da zì cuntra natura.]

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK LA DIVINA COMÈDIA: INFIÈR ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

This particular work is one of the few individual works protected by copyright law in the United States and most of the remainder of the world, included in the Project Gutenberg collection with the permission of the copyright holder. Information on the copyright owner for this particular work and the terms of use imposed by the copyright holder on this work are set forth at the beginning of this work.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

- LA DIVINA COMÈDIA

- Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

- 2006

- DANTES COMEDY IN FRIULIAN

- Translators note
- (Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul
- INFIÈR
- Cjànt Prin
- Cjànt Secònt
- Cjànt Ters
- Cjànt Cuàrt
- Cjànt Cuìnt
- Cjànt Sest
- Cjànt Siètim
- Cjànt Otàf
- Cjànt Nonu
- Cjànt Dècim
- Cjànt Undicèin
- Cjànt Dodicèin
- Cjànt Tredicèin
- Cjànt Cuatordicèin
- Cjànt Cuindicèin
- Cjànt Sedicèin
- Cjànt Diisietèin
- Cjànt Dicjotèin
- Cjànt Dicjanovèin
- Cjànt Vincjèin
- Cjànt Vincjunèin
- Cjànt Vincjaduèin
- Cjànt Vincjatreèin
- Cjànt Vincjacuatrèin
- Cjànt Vincjasincuèin
- Cjànt Vincjasejèin
- Cjànt Vincjasietèin
- Cjànt Vincjotèin
- Cjànt Vincjanovèin
- Cjànt Trentèin
- Cjànt Trentunèin
- Cjànt Trentaduèin
- Cjànt Trentatreèin209
- Cjànt Trentacuatrèin
- FOOTNOTES
- THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE